Spomenici

Spomenici kulture: Manastir Beška, Skadarsko jezero, XIV vijek

| 28:04:2012 | 18:42:57

Pravoslavni manastir Beška sa crkvama sv. Đorđa i Bogorodičnom crkvom nalazi se na središnjem dijelu istoimenog ostrva u Skadarskom jezeru. Crkve i zgrade konaka sačinjavale su složen i prilično prostran manastirski kompleks na otvorenom i sagledljivom platou.

O nastanku starije crkve sv. Đorđa nema sačuvanih istorijskih izvora. Njena izgradnja vezuje se za Đurđa II Stracimirovića - Balšića, čija je žena Jelena, kćerka kneza Lazara Hrebeljanovića, podigla u neposrednoj blizini svoju grobnu crkvu, posvećenu Svetoj Bogorodici 1440. godine.

U svom testamentu iz 1442. godine, Jelena Balšić pominje obimne opravke koje je izvela na crkvi Svetog Đorđa, što znači da je hram u to vrijeme već bio dosta star. Crkva sv. Đorđa ponavlja osnovni izgled trikonhosa, građena je od pritesanog kamena, nemarno složenog u horizontalne redove. Zapadna fasada je izvedena od bolje obrađenih kvadera i završava se visokim trodjelnim zvonikom na preslicu, koji se postepeno sužava prema vrhu. Uz južni zid trikonhosa nalazi se grob sa jednostavnom pokrivnom pločom, moguće ktitora hrama, Balše III.

Bogorodična crkva sagrađena je u doba kada su gorice na Skadarskom jezeru u sastavu Zete Crnojevića. Podatke o crkvi saznajemo iz natpisa na nadvratniku, gdje piše: ”Sazda se hram presvetije Bogorodice s trudom i otkupom blagočestivoj gospogi Jele, dšteri svetopočivšago kneza Lazara i podružie gospodina Gjurgja Stracimirovića, v leto 6948 (1439)”.

Bogorodičina crkva je jednobrodne osnove sa polukružnom apsidom, malih je dimenzija (dugačka 6,5, široka 4,5 m), a načinjena od dobro tesanog kamena, složenog u horizontalne pravilne redove. Na nadvratnoj gradi je precizno isklesan ktitorski natpis. Zvonik je elegantnih proporcija i postepeno se sužava prema vrhu. Uz južni zid hrama nalazi se ktitorski grob Jelene Balšić. Istraživačkim radovima je konstatovano da je grob ranije otvaran i da je djelimično uništen.

Slično kao na Starčevu, i na Beški se vodio intenzivan duhovni život i prepisivale su se knjige. Značajnu ulogu u stvaranju knjižne kulture Crne Gore prije pojave štamparstva odigrali su kraljica Jelena Balšić i njen duhovnik starac - monah Nikon Jerusalimac. Do danas su sačuvane dvije knjige koje je prepisao Nikon - Šestodnevnik iz 1439-40, i Gorički zbornik, napisan 1441- 1442. godine.

Bogorodičinu crkvu je početkom vijeka obnovio kralj Nikola za zdravlje supruge Milene i posvetio je Polaganju rize Presvete Bogorodice. Na Beški danas žive monahinje.