Riznica

Spomenik pobijeđenima i poraženima

by Željko Milović | 13:05:2012 | 01:02:54

Ne samo turisti, već i velika većina Barana, ne znaju gdje je Spomenik oslobodiocu, iako je on najspecifičniji monument kojeg Crna Gora ima, jedinstven takve vrste u svijetu.
 
Izdiže se još od 1881. godine ponad centralnog starobarskog trga, utopljen u okolnu arhitektonsku cjelinu, sačinjen od fragmenata tzv. kamene plastike iz starog barskog grada, odvaljene sa zidova za vrijeme završnih borbi Crnogoraca i Turaka, 1878. godine. U vojevanju čitav je grad runiran do neupotrebljivosti, a sa bogato ukrašenih zidova “preživjeli” natpisi i grbovi uzidani su u “spomen umrlijeh, podignut spomen slavom besmrtnome”.
 
Spomenik Oslobodiocu tvori osnova iz koje izranjaju tri bočna stubića i jedan centralni stub. U njih su ugrađeni fragmenti skulpturalno obrađenih elemenata - tri romanična prepleta i ukras, šest latinskih natpisa, dva velika prikaza Mletačkog lava, jedanaest grbova gradskih institucija i patricijskih porodica, dva tursko-osmanlijska natpisa profanog karaktera, tri kapitela, dok centralna mjesta na glavnom stubu, ispod đuleta kojim je bombadovan grad, zauzima posveta oslobodiocima grada i knjazu Nikoli I Petroviću.
 
Jedan od ugrađenih latinskih natpisa je i jedini preostali “Barski epitaf”. Radi se o stihovima na latinskom jeziku, nekada uklesanim u kamene ploče unutar katedrale sv. Đorđa, ispod kojih su sahranjeni velikodostojnici barske Nadbiskupije, od vremena rane Duklje do XIV vijeka, i spadaju među najstarija književna djela na našem tlu. Prvi ih je opisao Hyacinth Hecquard, sredinom prošlog vijeka, a detaljniji opis dao je Pavle Rovinski. Bilo je ukupno pet identifikovanih natpisa, a sačuvan je samo ovaj. Ostali latinski natpisi uzidani u Spomenik govore o ličnostima i događajima sakralnog i profanog karaktera, ili su moto kakvih patricijskih porodica iz Bara.
 
Na Spomeniku se nalaze i dva osmanlijska, staroturska natpisa. Jedan potiče sa sultan-Ahmedove džamije, i hvalospjev je ovom ktiroru, godine 1122. po islamskom kalendaru (1711. godine). Drugi natpis je sa javne česme unutar zidina, i govori o silahšoru Zejnel Abidinu koji je podigao 1169. godine (1756. god.).
 
Na Spomeniku iz 1881. godine sačuvano je nekoliko skulptoralno obrađenih elemenata, kapitela, grbova, koloneta, pokupljenih, ne samo sa crkvenih, već i sa stambenih objekata širom grada. U Baru su sve aristokratske porodice, bez obzira na porijeklo, imale svoje grbove, koji su ukrašavali njihove palate u Starom gradu. Od tih bisera kamenarskog zanata sačuvano je samo nekoliko, od grba barskih arcibiskupa, preko krsta gotskog stila, amblema sa inicijalima N-S, grba sa ljiljanima kakvi se javljaju u francuskih i ugarskih vladara, grba koji liči na one iz perioda Balšića...
 
Na strani Spomenika okrenutoj starobarskom platou dominira reljef aždaje, ispod koje se nalazi stilizovani plemićki grb. Možda i paradoksalno, s obzirom da je Spomenik podignut u slavu onih koji su oružjem osvojili grad, a poštujući one koji su ga oružjem izgubili, ali iz “ruku” aždaje izlazi natpis na latinskom “Zlo onom ko oružjem pobjeđuje”.
 
Nad grbovima i natpisima uzidana je ploča sa urezanim natpisom: “Bar, Svome viteškom osloboditelju Knjazu Nikoli I - Ja izgledam kao kakva stijena, vjekovima kišom izjedena, al ne žali Gospodaru slavni, tek mi danas sjaju sretni dani (Srpska narodna čitaonica)”.
 
Na vrh centralnog stuba metnuta je jedna od velikih granata, kojima je s turskih oklopnica gađana crnogorska vojska, a postavljena je “zato da se uvjere kako naš budući naraštaj, tako i naši prijatelji, s kakvijem smo se neprijateljem morali boriti, dok smo došli do toga da onijem istim sredstvima kojijem smo gađani, kitimo spomen slavnom gospodaru”.
 
Spomenik je svečano otvoren za Spasovdan, 1881. godine, uz napomenu u tadašnjem “Glasu Crnogorca” da je Bar “varoš prva između svijeh koja podiže spomenik svome Knjazu oslobodiocu i to takav spomenik koji je sama istorija prošlosti i sadašnjosti Bara”.