U ovom prilogu baziraćemo se na odnose između crnogorskog knjaza Nikole I Petrovića Njegoša i nadbiskupa barskog Caela Pootena, poglavara najstarije duhovne institucije u Crnoj Gori – Barske nadbiskupije, koji je tu funkciju vršio prije i u periodu kada je oslobođen Bar od osmanske vlasti, početkom 1878. godine (po gregorijanskom kalendaru), odnosno kad je Barska nadbiskupija integrisana u državni i nacionalni prostor Crne Gore.

Koncentrisaćemo se, u prvom dijelu ovoga priloga, na zapise vojvode Sima Popovića, koji svjedoči o odnosu suverena crnogorske države i, generalnom, ondašnjem, odnosu države Knjaževine Crne Gore prema rimokatolicima u Crnoj Gori i Barskoj nadbiskupiji kojom je, duže vremena, upravljao, odlukom Svete Stolice u Vatikanu, Carlo Pooten, porijeklom Njemac. O barskom nadbiskupu Karlu Potenu, iscpnu, potpunu, detaljnu biografiju napisao je i objavio mr Ivan Jovović, u knjizi “Iz prošlosti Dukljansko-barske nadbiskupije”, Bar, 2005. godine. U jednom od narednih nastavaka ćemo, detaljnije, citirati i Jovovićeve argumentovane i činjeničke, naučne konsideracije i analizu istorijske uloge znamenitog barskog nadbiskupa.

Rimokatolici u Crnoj Gori i, posebice u barskom području, od 1878. godine zvanično su postali punopravni građani Knjaževine Crne Gore i imali vjerska i druga građanska prava, jednakopravno kao i ostali građani, proširene države, koja je imala većinsko pravoslavno stanovništvo.

Ovo je priča o tome. O multivjerskoj, tolerantnoj Crnoj Gori, još u poznom 19. vijeku.

No, prije toga, red je da navedemo, prema “Istorijskom leksikonu Crne Gore” (Podgorica, 2006, urednici prof. dr Šerbo Rastoder i dr Živko M. Andrijašević), kratku biografiju barskog i skadarskog nadbiskupa Pootena. Naime, u navedenom djelu (strana 1053), o njemu piše:

“Poten Karlo, (17. 1. 1807 – 15. 1. 1886) – barski nadbiskup (1855-1886), rodom iz Vestfalije. Marta 1867. Poten je prenio nadbiskupsku stolicu u Skadar, spajajući na taj način Skadarsku i Barsku nadbiskupiju i takvo će stanje ostati sve do Konkordata Crne Gore i Vatikana 1886. U Baru je za svog pomoćnika imenovao Gabrijela Kapaćia, kojeg će poslije smrti 1878. zamijeniti Paskale Gverini. Na I Vatikanskom opštem koncilu 1869. zahtijeva da dobije mjesto među primasima na osnovu titule Primas Serviae. Po ovlašćenju pape Pija IX, predsjedava II nacionalnim crkvenim saborom u Skadru 1871. Karlo Poten je posredstvom austrijskog nadvojvode Maksimilijana, posljednjeg meksičkog cara, uspio da dobije sultanov ferman za gradnju katredrale u Baru 1857. Zanimao se i za prošlost Bara i Barske nadbiskupije. Njegovim posredovanjem, Franjo Rački je dobio barske epitafe sa nekadašnje crkve Sv. Dorđa i objelodanio ih u Katoličkom listu, u Zagrebu 1850. Poten je napisao i dvije knjige o Barskoj nadbiskupiji, čiji se manuskripti čuvaju u arhivu nadbiskupije: “Ecclesiae diocletanae et antibarensis historia” (1857); “Historia Ecclesiarum Episcopalium in Albania Turcica situarum, quae Metropoli Antibarensi subjectae sunt, vel olimfuerunt, breviter mmmatique descripta” (1863).

Vojvoda Simo Popović, u “Memoarima”, u svijetlom značenju, opisuje, dakako afirmativno, nadbiskupa barskog i skadarskog Karla Potena i on svjedoči što se zbivalo nakon 1878. godine, te o tome piše:

“Arcibiskup barski bio je u ono vrijeme Karlo Poten, rodom iz Njemačke, čovjek vrlo obrazovan, ali već star i sasvijem iznemogao. Baveći se g. 1878 u Skadru poslovima pograničnim, posjetio sam Arcibiskupa Potena, koji se baš tada vratio iz Rima, đe je stajao za sve vrijeme rata. Dočekao me je vrlo ljubazno sa cijelim govorom, hvaleći naše lijepo i pravično postupanje sa rimokatolicima i žaleći, što sad ne može stajati u Baru, đe je tolike mučne godine proveo pod Turcima. Kada mi je isti dan povratio posjetu, govorio je tako, da mi je izgledalo, kao da se sad prvi put gledamo, kao da on nije znao, da sam bio kod njega. Prateći ga iz kuće njegov sekretar prišapne mi, da se ni malo ne čudim, jer je starac postao zaboravan.

Dolazeći iz Rima u Skadar, toga puta, Arcibiskup Poten svrnuo je u Bar u svoju dotadašnju rezidenciju i otolen je poslao Knjazu vrlo lijepu depešu punu dobrih želja za Knjaza i Crnu Goru, i blagodarnosti za njegovo očinsko staranje o rimokatolicima”.

Vojvoda Simo Popović u “Memoarima”, potom saopštava, da je poslao isti dan, po naredbi knjaza Nikole, kojeg je Simo Popović sam napisao, slijedeći, dakako, smjernice knjaza Nikole, odgovor barskom nadbiskupu Karlu Potenu, u kome je navedeno i sljedeće, nakon njegove uvodne intitulacije:

“Vrlo obradovan Vašom prvom posjetom u mojoj državi i Vašom današnjom depešom hitam da izjavim Vašem Visokopreosveštenstvu moju najsrdačniju blagodarnost na izraženim osjećanjima. Sretan sam, da je Vaše arhipastirsko staranje zadovoljno stanjem mojih rimokatolika podanika i da vas mogu uvjeriti, da neće nikada prestati svom iskrenošću i ljubavlju mojom vladalačkom njegovati blagostanje i slobodu njihove vjeroispovjedi. Uvjeravajući vas o svome najvišem uvaženju, smireno preporučujem narod i sebe i svoju porodicu pobožnim i bogu ugodnim molitvama Visokopreosveštenstva”.

(Vojvoda Simo Popović, Memoari, Podgorica, 1995, str. 585)

(Nastavlja se)

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (33) first appeared on BARinfo.

Knjaz Nikola Petrović je prvi put došao pred Bar 1877. godine. Bila je to jedna od ključnih, ako ne i najvažnija, kota Veljeg rata, a oslobođenje grada pod Rumijom neophodan crnogorski izlaz na more. 

Znao je koliko je teško osvojiti „barsku državu“, jer je bila izuzetno jako zaštićena sa svih strana. Turci su imali dvije jake utvrde na jezeru – Lesendro i Grmožur. Silazak ka Baru sa Sutormana značilo je suočavanje sa jakom tvrđavom Meteriz (Ljubim) na planini, a do Bara crnogorske jedinice čekalo je još pet jakih utvrđenja. Iznad mora bio je utvrđeni Nehaj, zatim Haj (Golo brdo) iznad Sutomora, a ulazak u luku štitila je tvrđava Volujica, sa četiri strane naoružana teškim baterijama. Između Bojane i Bara bio je utvrđeni Ulcinj, pa oko Murića jaki šančevi turski sa po 2.000 – 3.000 vojnika. Na kraju, tu je bila i sama barska tvrđava sa oko 6.000 stanovnika, uz opasnost da Turci sve svoje posade iz Albanije brzo prebace oko Bara.

Zato je knjaz operaciju udara na Bar održao u najvećoj tajnosti – znala su za to samo četiri lica. Počelo je na Viru, 11. novembra, kad se knjaz priključio vojsci od 16 bataljona Crnogoraca. Namjera je bila da se topovi iznesu na Sutorman, što je, uz velike teškoće, i urađeno dan kasnije. Trinaestog novembra osvojena je tvrđava na ovoj planini. U isto vrijeme, iznijet je još jedan top na Bijelu skalu i odatle pod vođstvom vojvode Ilije Plamenca gađane kule na Ribnjaku. Ubrzo su pali i Tuđemili. Uveče istog dana knjaz se ulogorio u Zupcima, gdje su došli plemenski glavari rimokatoličkih sela da mu se poklone kao svom gospodaru.

Šesnaestog novembra izjutra, vojvoda Mašo Vrbica, zapovjednik opsade barskog grada, počeo je sa uzvišenja Krstac, sa Brbota i Biskupije da bombarduje drevnu tvrđavu. Oko Bara su bila četiri bataljona Crnogorske vojske – jedan je određen za čuvanje obale, a tri su poslata ka Bojani, da presjeku dolazak Turaka. To je i učinjeno, nakon što su vrlo brzo „pali“ Mrkojevići.  

Turci u Murićima pobjegli su u Skadar, a dvjesta crnogorskih vojnika ušlo je u napuštenu tvrđavu na Volujici, odakle je turska posada izbjegla za Ulcinj, ostavivši velike topove koji su kasnije imali ključnu ulogu u zauzimanju grada. Crnogorci su preuzeli i barsko pristanište i magazine pune hrane. Knjaz je sišao iz Zubaca i smjestio se u kulu Selim-bega kraj mora (na mjestu današnjeg hotela “Princess”), a crnogorski vojnici se spuštali u more. Kako piše vojvoda Gavro Vuković, „umivali su se, a neki su čak, u zanosu, napili njegove slane vode“. Osvojen je 26. novembra i Spič, a turske posade Haja i Nehaja same su se predale. Time je preuzeta obala od Bojane do Čanja.

Tursko brodovlje je kružilo barskim akvatorijem 29. novembra, ali je bilo odbijeno topovima sa Volujice. Od toga dana svakodnevno je bilo razmjene vatre, a najveći bojevi su se zbivali 30. novembra i 1. decembra, kada je i srušena tvrđava na hridi. Mala crnogorska jedinica oduprla se napadu znatno brojnijeg neprijatelja. Knjaz Nikola je istog dana došao na Volujicu, pohvalio junake, a Iliju Spičanina, komandira topništva, odlikovao Krstom Svetog Đorđa. Nakon ovih neuspjelih napada, turski brodovi su prilazili gradu samo sporadično.

Iz Selim-begovog dvorca je knjaz premjestio štab u Šušanj, odakle je svaki dan obilazio vojsku oko Bara, u Polju, na Volujici i u Dobroj vodi. Za vrijeme svih ovih događanja, crnogorska vojska je neprekidno bombardovala potpuno opkoljenu barsku tvrđavu, u koju su se skrili svi Turci iz varoši i okoline, te po 300 ulcinjskih i skadarskih Turaka. Unutar zidina je bila uvedena i silna stoka, koja je poslužila za prehranu opkoljenima, ali u isto vrijeme crkotine su gradom širile nesnosan smrad i zarazu. Vojvoda Vrbica je pozivao komandanta grada Ibrahim-bega da se preda, ali je ovaj odbijao, uzdajući se u jake bedeme gradske i pomoć iz Skadra. Unutar grada, opkoljeni su na početku imali dosta brašna, pirinča, ulja, vode, drvo za ogrijev su uzimali iz porušenih kuća, a svu preostalu stoku su poklali, a meso posolili. Bili su spremni da izdrže dugo, ali je zaraza bila sve veća, a žrtve sve brojnije.

Knjaz je 29. decembra naredio vojvodi Vrbici da opet pita Ibrahim bega za predaju, „da narod ne strada i gine zaludno“, ali je odgovor opet bio negativan. Varoš grada je bila strašno razorena, nije ostalo ni jedne zdrave kuće. Siromašnije stanovništvo, koje se nije moglo sakriti u lagume bedemske, načinilo je sklepane kućice od dasaka uz bedeme, da ih Crnogorci ne bi mogli pogoditi, međutim, ni to nije pomoglo.

Tek nakon višenedjeljne opsade, Crnogorci su odlučili da prekinu važnu životnu tačku grada – dovod vode sa Kajnaka. Iskopani su lagumi, potpaljen eksploziv, donešeni veliki topovi i razvaljen vodovod. To je uzrokovalo i konačan kraj turske odbrane grada.

Kapitulacija je potpisana 9. januara 1878. u Nadbiskupskom dvoru na Gretvi i izvršena primopredaja grada od strane Ibrahim-Bega knjazu Nikoli. U četiri po podne idućeg dana ušla su dva bataljona crnogorske vojske u grad. Nad tvrđavom se zavijorio krstaš-barjak. Crnogorski knjaz je ušao u Bar uz neprekidnu jeku topova. Pred kapijom se zaustavio i triput prekrstio, zahvaljujući Bogu. Na Londži je svirala crnogorska vojna muzika. U tvrđavi je pronađeno 15 novih topova, 800 cenatara praha, milion fišeka od ostraguša, 4.000 novih pušaka, te mnoštvo starog oružja iz srednjeg vijeka.

Kad su prestala bombardovanja i razaranja, nakon ulaza Crnogoraca u Bar, 1878. godine, slavni grad dukljansko-zetskog pomorja, podignut nalik mnogim dalmatinskim i italijanskim gradovima, nekoliko kilometara od mora, pružao je stravičnu i poraznu sliku. Obeskrovljen, sa polusrušenim ili potpuno srušenim zidovima palata, crkava i kuća od lokalnog kamena, bez dima s ugašenih ognjišta, ostao je bez života i bez nade na obnovu. Stanovništvo se preselilo u podgrađe, a potom formiralo i čitavo naselje izvane bedema.

The post 9. januar 1878 – prije 148 godina Crnogorci oslobodili Bar od Turaka first appeared on BARinfo.

Knjaz Nikola Petrović je prvi put došao pred Bar 1877. godine. Bila je to jedna od ključnih, ako ne i najvažnija, kota Veljeg rata, a oslobođenje grada pod Rumijom neophodan crnogorski izlaz na more. 

Znao je koliko je teško osvojiti „barsku državu“, jer je bila izuzetno jako zaštićena sa svih strana. Turci su imali dvije jake utvrde na jezeru – Lesendro i Grmožur. Silazak ka Baru sa Sutormana značilo je suočavanje sa jakom tvrđavom Meteriz (Ljubim) na planini, a do Bara crnogorske jedinice čekalo je još pet jakih utvrđenja. Iznad mora bio je utvrđeni Nehaj, zatim Haj (Golo brdo) iznad Sutomora, a ulazak u luku štitila je tvrđava Volujica, sa četiri strane naoružana teškim baterijama. Između Bojane i Bara bio je utvrđeni Ulcinj, pa oko Murića jaki šančevi turski sa po 2.000 – 3.000 vojnika. Na kraju, tu je bila i sama barska tvrđava sa oko 6.000 stanovnika, uz opasnost da Turci sve svoje posade iz Albanije brzo prebace oko Bara.

Zato je knjaz operaciju udara na Bar održao u najvećoj tajnosti – znala su za to samo četiri lica. Počelo je na Viru, 11. novembra, kad se knjaz priključio vojsci od 16 bataljona Crnogoraca. Namjera je bila da se topovi iznesu na Sutorman, što je, uz velike teškoće, i urađeno dan kasnije. Trinaestog novembra osvojena je tvrđava na ovoj planini. U isto vrijeme, iznijet je još jedan top na Bijelu skalu i odatle pod vođstvom vojvode Ilije Plamenca gađane kule na Ribnjaku. Ubrzo su pali i Tuđemili. Uveče istog dana knjaz se ulogorio u Zupcima, gdje su došli plemenski glavari rimokatoličkih sela da mu se poklone kao svom gospodaru.

Šesnaestog novembra izjutra, vojvoda Mašo Vrbica, zapovjednik opsade barskog grada, počeo je sa uzvišenja Krstac, sa Brbota i Biskupije da bombarduje drevnu tvrđavu. Oko Bara su bila četiri bataljona Crnogorske vojske – jedan je određen za čuvanje obale, a tri su poslata ka Bojani, da presjeku dolazak Turaka. To je i učinjeno, nakon što su vrlo brzo „pali“ Mrkojevići.  

Turci u Murićima pobjegli su u Skadar, a dvjesta crnogorskih vojnika ušlo je u napuštenu tvrđavu na Volujici, odakle je turska posada izbjegla za Ulcinj, ostavivši velike topove koji su kasnije imali ključnu ulogu u zauzimanju grada. Crnogorci su preuzeli i barsko pristanište i magazine pune hrane. Knjaz je sišao iz Zubaca i smjestio se u kulu Selim-bega kraj mora (na mjestu današnjeg hotela “Princess”), a crnogorski vojnici se spuštali u more. Kako piše vojvoda Gavro Vuković, „umivali su se, a neki su čak, u zanosu, napili njegove slane vode“. Osvojen je 26. novembra i Spič, a turske posade Haja i Nehaja same su se predale. Time je preuzeta obala od Bojane do Čanja.

Tursko brodovlje je kružilo barskim akvatorijem 29. novembra, ali je bilo odbijeno topovima sa Volujice. Od toga dana svakodnevno je bilo razmjene vatre, a najveći bojevi su se zbivali 30. novembra i 1. decembra, kada je i srušena tvrđava na hridi. Mala crnogorska jedinica oduprla se napadu znatno brojnijeg neprijatelja. Knjaz Nikola je istog dana došao na Volujicu, pohvalio junake, a Iliju Spičanina, komandira topništva, odlikovao Krstom Svetog Đorđa. Nakon ovih neuspjelih napada, turski brodovi su prilazili gradu samo sporadično.

Iz Selim-begovog dvorca je knjaz premjestio štab u Šušanj, odakle je svaki dan obilazio vojsku oko Bara, u Polju, na Volujici i u Dobroj vodi. Za vrijeme svih ovih događanja, crnogorska vojska je neprekidno bombardovala potpuno opkoljenu barsku tvrđavu, u koju su se skrili svi Turci iz varoši i okoline, te po 300 ulcinjskih i skadarskih Turaka. Unutar zidina je bila uvedena i silna stoka, koja je poslužila za prehranu opkoljenima, ali u isto vrijeme crkotine su gradom širile nesnosan smrad i zarazu. Vojvoda Vrbica je pozivao komandanta grada Ibrahim-bega da se preda, ali je ovaj odbijao, uzdajući se u jake bedeme gradske i pomoć iz Skadra. Unutar grada, opkoljeni su na početku imali dosta brašna, pirinča, ulja, vode, drvo za ogrijev su uzimali iz porušenih kuća, a svu preostalu stoku su poklali, a meso posolili. Bili su spremni da izdrže dugo, ali je zaraza bila sve veća, a žrtve sve brojnije.

Knjaz je 29. decembra naredio vojvodi Vrbici da opet pita Ibrahim bega za predaju, „da narod ne strada i gine zaludno“, ali je odgovor opet bio negativan. Varoš grada je bila strašno razorena, nije ostalo ni jedne zdrave kuće. Siromašnije stanovništvo, koje se nije moglo sakriti u lagume bedemske, načinilo je sklepane kućice od dasaka uz bedeme, da ih Crnogorci ne bi mogli pogoditi, međutim, ni to nije pomoglo.

Tek nakon višenedjeljne opsade, Crnogorci su odlučili da prekinu važnu životnu tačku grada – dovod vode sa Kajnaka. Iskopani su lagumi, potpaljen eksploziv, donešeni veliki topovi i razvaljen vodovod. To je uzrokovalo i konačan kraj turske odbrane grada.

Kapitulacija je potpisana 9. januara 1878. u Nadbiskupskom dvoru na Gretvi i izvršena primopredaja grada od strane Ibrahim-Bega knjazu Nikoli. U četiri po podne idućeg dana ušla su dva bataljona crnogorske vojske u grad. Nad tvrđavom se zavijorio krstaš-barjak. Crnogorski knjaz je ušao u Bar uz neprekidnu jeku topova. Pred kapijom se zaustavio i triput prekrstio, zahvaljujući Bogu. Na Londži je svirala crnogorska vojna muzika. U tvrđavi je pronađeno 15 novih topova, 800 cenatara praha, milion fišeka od ostraguša, 4.000 novih pušaka, te mnoštvo starog oružja iz srednjeg vijeka.

Kad su prestala bombardovanja i razaranja, nakon ulaza Crnogoraca u Bar, 1878. godine, slavni grad dukljansko-zetskog pomorja, podignut nalik mnogim dalmatinskim i italijanskim gradovima, nekoliko kilometara od mora, pružao je stravičnu i poraznu sliku. Obeskrovljen, sa polusrušenim ili potpuno srušenim zidovima palata, crkava i kuća od lokalnog kamena, bez dima s ugašenih ognjišta, ostao je bez života i bez nade na obnovu. Stanovništvo se preselilo u podgrađe, a potom formiralo i čitavo naselje izvane bedema.

The post 9. januar 1878 – prije 146 godina Crnogorci oslobodili Bar od Turaka first appeared on BARinfo.

Djelo sadrži više stotina neobjavljenih dokumenata od posebnog značaja za Crnu Goru i mnoštvo nepoznatih detalja iz života velikana jednog vremena, knjaza Nikole i Valtazara Bogišića, kao i njihove saradnje koja je trajala skoro četvrt vijeka. Štampano je u godini velikih jubileja – 90 godina postojanja Udruženja pravnika, 150 godina od diplomiranja prvog crnogorskog pravnika, vojvode Gavra Vukovića, 180 godina od rođenja i 100 godina od smrti kralja Nikole.

Valtazar Bogišić, porijeklom iz Cavtata, na poziv crnogorskog suverena je 16 godina radio na Opštem imovinskom zakoniku, četvrt vijeka sarađivao sa knjazom i kasnije kraljom Nikolom, a bio je i ministar pravde u Vladi Crne Gore.

U knjizi je zastupljeno preko 100 do sada neobjavljenih pisama kralja Nikole i Valtazara Bogišića, čitav set dokumenata iz crnogorskih arhiva i inostranstva.

Autor kapitalnog djela “Knjaz Nikola i Valtazar Bogišić“, akademik Zoran Rašović autor je knjiga iz oblasti prava, dugogodišnji je redovni profesor Pravnog fakulteta Univerziteta Crne Gore, predsjednik Senata Udruženja pravnika, dobitnik najvišeg priznanja te asocijacije – nagrade „Akademik Mijat Šuković“, koje se dodjeljuje jednom u pet godina za posebna dostignuća u pravnoj nauci, laureat Trinaestojulske nagrade i brojnih drugih.

Na promociji u Baru govoriće: Dušan Raičević – predsjednik Opštine Bar, dr Anastazija Miranović – upravnica Zavičajnog muzeja, prof. dr Branislav Radulović – predsjednik Udruženja pravnika, Aneta Spajić – dekanica Pravnog fakulteta Univerziteta CG, akademik Šerbo Rastoder i autor. Moderatorka programa je Vesna Šoškić. Muzički će veče oplemeniti nastup hora “Antivari musica”, pod dirigentskim vođstvom mr Mira Kruščića.

Promocija se održava na platou ispred Dvorca kralja Nikole, u utorak, 4. jula, od 20.30 h.

The post U utorak promocija četvorotomne knjige Knjaz Nikola i Valtazar Bogišić first appeared on BARinfo.