Istoričar mr Novak Adžić u svom radu „Božićni ustanak crnogorskog naroda 1919. godine pod vođstvom komandira Krsta Zrnova Popovića“ navodi da je „Božićni ustanak crnogorskog naroda, podignut 6. januara 1919. po novom, ili 24. decembra 1918. godine, po starom kalendaru, dakle, na Badnje veče, imao za cilj da se ponište odluke tzv. Podgoričke skupštine, od 26. novembra 1918. godine o nelegalnom i nelegitimnom prisajedinjenju Crne Gore Srbiji; da se Crna Gora oslobodi faktičke vojne okupacije srpske vojske; da se odbrani i afirmiše crnogorska državna nezavisnost i da Crna Gora kao punopravan i ravnopravan državno-pravni subjekt stupi u jugoslovensku konfederaciju“.

Crnogorske komite tada su poručivali: „Naša je deviza: Vaspostava Crne Gore sa svim njenim suverenim atributima, pa sljedstveno tome i narodno samoopredjeljenje prema postojećem crnogorskom Ustavu i parlamentarnim principima“.

U radu publiciste Maša Miljića „Božićni ustanak 1919-1929.“ ukazano je da se „i pored neuspjeha Božićnog ustanka početkom januara 1919. godine, njegov duh širio Crnom Gorom kao pokret Otpora. Veliki broj ustanika se odmetnuo u šume i planine i nastavio oružanu borbu, uprkos stalnim potjerama, represalijama nad stanovništvom i užasnim terorom koje su vršili vojska, žandarmerija i bjelaši.“ Komitski zavjet: „Mi se borimo za slobodu i nezavisnost Crne Gore i od ove borbe jedino nas smrt rastaviti može“ tada je „vrlo jak u katunskoj nahiji, u nikšićkom kraju, Morači, Rovcima i Uskocima, te u kolašinskom, andrijevačkom, beranskom, bjelopoljskom i barskom okrugu i u Kučima.“ Prema izvorima vojske Kraljevine Srbije, početkom decembra 1919. godine, na području Crne Gore djelovalo je „1.796 odmetnika“, od čega u okrugu barskom njih 400 – više od okruga cetinjskog (320), identično kao u okrugu kolašinskom (400) i manje od okruga andrijevačkog  (576).

I nakon nekoliko snažnih vojnih kampanja tokom 1919. i 1920. godine i privremenog prebacivanja u Italiju, protivnici prisajedinjenja nastaviće sa pružanjem otpora. Prof. dr Šerbo Rastoder ističe da „poslije smrti kralja Nikole, raspuštanja crnogorske vojske u Gaeti, donošenja Vidovdanskog ustava (1921. godine) i unutrašnje konsolidacije jugoslovenske države, odmetnički pokret počinje malaksavati. Veliki broj odmetnika se predao, dok su manje grupe nastavile akcije. Tokom 1922. naročito su bili aktivni odmetnici u barskom kraju koje je predvodio Savo Raspopović.“

Savo Raspopović, kao glavni ustanički vođa za područje Bara, Ulcinja, Šestana i Krajine sa obronaka Rumije potpisuje se kao “komandant ustaških četa”. U tekstu „Crnogorski junak Savo Raspopović“ mr Novak Adžić naglašava da Raspopović 1919. godine okupacionom civilnom guverneru za Crnu Goru Ivanu Loli Pavićeviću, čija je fukcija službeno imenovana kao “Povjerenik Kraljevske vlade za Crnu Goru”, upućuje pismo na kojemu se nalazio crveni žig sa nazivom “Crnogorski komitet za pravdu”.

U šifrovanoj depeši, pov. br. 30, načelnika cetinjskog Okruga Mitra Vukčevića, predatoj Ministarstvu unutrašnjih djela 22. januara 1923. godine, u kojoj se govori o kretanju komita, tvrdi se i ovo: “Savo Raspopović je stalno u Barskom okrugu odakle je poslao u Italiju za novac i uputstva Vida Pavićevića, odmetnika iz okruga podgoričkog” (Arhiv Jugoslavije, 14-9-29 i dr Šerbo Rastoder, c.d. tom IV, dok. Br. 1587, str. 2074). Kako se navodi u jednom službenom aktu načelnika Okruga podgoričkog, od 23. janura 1923. godine, vlasti su tada, dakle, početkom 1923. godine, pokušale ubiti Sava Raspopovića, koji se nalazio u okolini Ulcinja, ali u tome nijesu uspjele. On se uspio spasiti uz pomoć određenih lica.

Savo Raspopović je imao veliki broj prijatelja, pristalica i jataka u Krajini. Pouzdana skloništa bila su mu u Livarima i Šestanima. U povjerljivom izvještaju Špira Markovića, sreskog pisara upućenog načelniku sreza Cetinje 27. marta 1923. godine, navodi se, između ostalog, i to kako je Savo Raspopović u Gornjim Šestanima odrastao, i otkako je komita, među tamošnjim življem zadobio je veliko povjerenje i uvažavanje. Seljaci iz Šestana “njega smatraju za junaka i čovjeka kome puška ne može ništa uraditi, pa i da bi bio koji sklon da ga ubije, nema plotuna da će ga puška moći ubiti”, kaže se u tome aktu. Iz toga akta proizilazi da je kod stanovnika Šestana Savo Raspopović tretiran kultno. Živalj je fantastično vjerovao u njegov otpor prema smrti – u njegovu navodnu besmrtnost. U tom izvještaju stoji kako je Savo Raspopović bio “vrlo vješt i okretan”.

U izvještaju načelnika barskog Okruga Vlada Pejovića načelniku cetinjskog Okruga, pov. br. 404, od 14. aprila 1923. godine, navodi se i to da velika većina stanovništva opštine Šestane i Livarske jatakuju i pomažu Sava Raspopovića (vidjeti: DACG, ONC, 15, 8/ 1923 i dr Šerbo Rastoder, c. D. Tom IV, dok. Br. 1606, str. 2095).

U knjizi „Pleme Šestani: istorijsko-etnografska studija” autora Đoka Markova Dabovića, u dijelu pod nazivom „Šestani u prvom svjetskom ratu i vremenu stvaranja Kraljevine Jugoslavije“, detaljno se opisuju okolnosti i događaji iz tog perioda: „Trideset četri godine mira u knjaževini i kraljevini Crnoj Gori, slobode koju su uživali, mogućnosti za rad i zaradu, a time i boljitak svoga života, opredijelili su Šestane da su većina njih bili „zelenaši“. Tu svoju vjernost knjazu i kralju Nikoli, „gospodaru koji je narodu dao takvu slobodu koje nikada nije bilo niti će biti“ oni platiše dosta skupo. Česti upadi vojske i „bjelaša“ nanijeli su dosta zla našem kraju. Za ujedinjenje bio je i njihov duhovni vođa nadbiskup Nikola Dobrečić, ali prosti ljudi, koje niijesu interesovale velike ideje, već običan svakidašnji život, bili su za „gospodara“ kojemu je zabranjen povratak u svoju zemlju. Vremenom oni prihvatiše i tu novu vlast, a zlo koje im je nanijeto ostade samo u pamćenju i priči, ali ne ostavi nikakve mržnje, jer su znali da su to zlo činili pojedinci koji nijesu štedjeli ni svoje saplemenike“.   

Dabović u svojoj studiji napominje da je Savo Raspopović, sa činom potporučnika u crnogorskoj vojsci, tokom 1918. godine vođa komitske grupe koja se bori sa Austrijancima u okolini Bara i da je u tom periodu imao značajne okršaje u Krutama, Pečuricama, na Volujici, Kameničkom mostu, Dobroj Vodi i Paštrovskoj gori. „Bar je već bio slobodan kad su srpske snage ušle. Poslije Božićne pobune, on je glavni komitski vođa na ovim prostorima. Sve do svoje smrti on se bori protiv žandarma i vojnih formacija pristalica ujedinjenja „Organizovane omladine“ od Bojane do Paštrovske gore. Poslije svake akcije on se povlači u svoju vjernu bazu – šestanske planine i Rumiju. On je takoreći u toj planini planini odrastao. Šestansku planinu je poznavao kao bilo koji mještanin toga mjesta… Tu mu je bila glavna baza, a pred većim potjerama se sklanjao na planinu Rumiju.“

U komitskoj grupi kojom je nekada komandovao Raspović, sa svojom braćom i rođacima, nalazio se, po tadašnjim starosnim pravilima, i maloljetni Petar Maljević iz šestanskog sela Pinčići. 

Iako su vlasti Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca od 1921. počele da raspisuje potjernice i ucjene za ustanicima i pri tom ih tretiraju, kako ističe mr Novak Adžić u svom radu „Crnogorski junak Savo Raspopović“, kao „izdajnike“, „separatiste“, „odmetnike“, „bandite“ i „hajduke“ koje je svakom mogao ubiti bez odgovornosti i uz odgovarajuću nagradu, tek nakon procesa amnestiranja tokom 1923. godine broj pripadnika komitskog pokreta biće sveden na nekoliko desetina. I tada, takođe mlađi od 21 godine i dalje nepunoljetan, Petar Maljević nastavlja svoju borbu „Za pravo, čast i slobodu Crne Gore“.

Zahvaljujući minicioznom istraživačkom oku mr Ivana Jovovića, predsjednika Matice crnogorske, ukazano je na zvaničan podatak o Petru Maljeviću kojeg je prof. dr Šerbo Rastoder naveo u svom djelu „Skrivana strana istorije: crnogorska buna i odmetnički pokret 1918-1929“ i monumentalnom svjedočanstvu o ovom istorijskom razdoblju.

U tom dokumentu izdatom od tadašnjih vlasti Kraljevine SHS upućuje se (tekst je prekucan u izvornom obliku:

„Poziv na predaju Petru Maljeviću iz barskog okruga Pov. br. 4591 Načelniku sreza Cetinjskog

Na zahtjev Načelstva okruga Barskog od 26. jula o. g. Broj 3823 obnarodovati narodu područnog Vam sreza ovajj Poziv na predaj  Načelstvo Okruga Barskog svojim rješenjem od danas a na temelju čl. 9. zakon. o javnoj bezbednosti poziva Petra Maljevića, težaka iz opštine Šestanske, sreza Krajinskog, starog 19 god., stasa srednjeg, lica okruglog, crnomanjast, bez brkova, usta i nosa običnog, – da se u roku od 20 dana, računajući od dana kada ovaj oglas izađe u službenim novinama – prijavi najbližoj polic. vlasti, ili okružnom Sudu. Ako to u ostavljenom roku ne učini, Načelstvo će na osnovu čl. 1 zakona o javnoj bezbednosti oglasiti za hajduka i biće svakome slobodno ubiti ga, jer u njegovoj radnji stoji djelo hajdukovanja.

Iz kancelarije Načelstva Okruga Barskog, Br. 3823 26. jula 1923. g.

7-VII- 1923           Načelnik Sreza Cetinje ANT, VI  –  12  (23)“

Ovih dana kada obilježavamo jubilej događaja koji je našoj Crnoj Gori povratio ime, državnost i dostojanstvo valja se prisjetiti ovakvih primjera i svih onih čija borba, žrtva i pregnuće nijesu bili uzaludni. Istaknuti crnogorski intelektualac Mašo Miljić lijepo poručuje da trebamo zamisliti „kako su bezbrojne ruke svih pokoljenja i boraca za slobodu i nezavisnost Crne Gore.“

The post Petar Maljević – Najmlađi borac Za pravo, čast i slobodu Crne Gore first appeared on BARinfo.