Književno-filmsko veče “Odiseja u svemiru – Od Klarka do Kjubrika“, održano je sinoć u čitaonici Biblioteke “Ivo Vučković“, u organizaciji JU Kulturni centar Bar. Razgovor o romanu Artura Klarka “2001: Odiseja u svemiru” i istoimenom kultnom filmu Stenlija Kjubrika iz 1968. godine, pokazao je da je riječ o djelu čija snaga počiva na simbolici, vizuelnom pripovijedanju i mogućnosti različitih tumačenja.
O čuvenoj naučno-fantastičnoj priči govorili su Stefan Đukić, pisac, analitičar i profesor filozofije i Milija Šćepanović, reditelj i upravnik barskog bioskopa. Domaćin je bio bibliotekar Goran Jovanović, a posebnu vrijednost večeri dalo je aktivno učešće publike koja nije bila samo slušalac, već je pitanjima, komentarima i ličnim zapažanjima ravnopravno doprinosila razgovoru. Tokom programa na projektoru su prikazivani odabrani segmenti iz filma, pružajući dodatnu vizuelnu i interpretativnu dimenziju.
Osvrćući se na odnos knjige i filma koji nisu klasična adaptacija jednog djela u drugo, već su nastajali paralelno, Đukić je istakao da je Klark prije svega bio veliki vizionar, ali da je Kjubrik uspio da kroz filmski jezik prenese mnogo više od onoga što se može iskazati riječima.
“Artur Klark nije baš tako dobar pisac, ali je strašan vizionar. Potrudio se da u knjizi predstavi mnogo mudrih misli, interesantnih ideja i koncepata, da objasni sve ono što se dešava i odgovori na pitanje zašto je to odiseja čovječanstva. Ipak, mislim da film uspijeva da ispriča daleko više upravo svojim vizuelnim jezikom. Kjubrik nam ne olakšava tumačenje, ne servira istinu u malim komadima, već nam daje svoje djelo i ostavlja prostor da iz njega izvučemo ono što sami želimo“, kazao je Đukić.
Šćepanović je ukazao na Kjubrikovu majstoriju u povezivanju slika i stvaranju novih značenja, ističući da upravo u tome leži jedna od suštinskih razlika između književnosti i filma.
“Kjubrik je majstor asocijacija. On pripada toj staroj školi reditelja, u kojoj je veoma važno na koji način ređate slike, jer njihovim povezivanjem dobijate neko treće značenje. Najbolji primjer je čuvena scena u kojoj pračovjek baca kost u vazduh, a ona se pretvara u svemirski brod. Prostom asocijacijom, sa svega nekoliko kadrova, dobijamo prikaz kompletnog razvoja čovječanstva, od čovjeka koji je naučio da koristi oruđe, do čovjeka koji osvaja svemir. To je ona esencijalna razlika između književnosti i filma, gdje vam nije potrebna čitava strana da prođete kroz istoriju nečega. Ona, zapravo, govori o genijalnosti i ingenioznosti jednog reditelja koji prostim lijepljenjem dvije sličice može da vam kaže tako mnogo, uz ovu muziku koja je u pozadini. To je sjajan prikaz tehničkog savršenstva”, smatra Šćepanović.
Jedna od tema koja je posebno zaokupila pažnju učesnika, bila je aktuelnost Kjubrikove vizije vještačke inteligencije, oličene u kompjuteru HAL, koji postaje prijetnja astronautima. Istaknuto je da film, nastao prije više od pola vijeka, danas dobija dodatnu dimenziju u kontekstu ubrzanog razvoja tehnologije.
“Kjubrik se na neki način potpisuje kao preteča upozorenja na prijetnju koju vještačka inteligencija može predstavljati za čovjeka. Čovjek je jedino biće na Zemlji koje, u suštini, nema prirodnog predatora, pa se postavlja pitanje da li njegova najveća prijetnja može postati superiorna inteligencija koju je sam stvorio. Sama ta činjenica mene pomalo plaši“, kazao je Šćepanović.
Govoreći o načinu na koji film gradi napetost i strah, sagovornici su ukazali na Kjubrikovo umijeće da mnogo toga prepusti mašti gledaoca.
“Najviše se plašimo onoga čega nema na ekranu“, istakao je Šćepanović, dodajući da pretjerano naglašavanje i objašnjavanje često umanjuju snagu filmskog izraza. Prema njegovim riječima, sa čim se složio i Đukić, “sposobnost da se publici ostavi prostor za sopstveni doživljaj je ono što umjetničko djelo čini trajnim”.
Razgovor je obuhvatio i promjene u savremenoj filmskoj umjetnosti, posebno sve izraženiju potrebu za brzim smjenjivanjem kadrova i stalnim objašnjavanjem sadržaja. Šćepanović je ocijenio da se filmski izraz u tom pogledu udaljava od asocijativnosti i promišljenosti kakvu nalazimo u Kjubrikovom stvaralaštvu, dok je Đukić ukazao i na značaj muzike u oblikovanju cjelokupnog doživljaja filma.
“Ko god je gledao ovaj film, prvo što ga impresionira jeste izlazak, odnosno postrojavanje planeta, koje se ponavlja nekoliko puta tokom filma, uz muziku ‘Tako je govorio Zaratustra’. Važno je i pitanje zašto je odabrana baš Štrausova kompozicija i kakve veze sve to ima sa Ničeovim djelom. Sve je povezano jedno s drugim. Zanimljivo je, međutim, da je ova danas epohalna scena, zapravo, nastala gotovo slučajno. Poznati holivudski kompozitor Aleks Nort dobio je zadatak da komponuje muziku za Kjubrikov film. Napisao je i pripremio ‘soundtrack’, ali je na premijeri shvatio da Kjubrik koristi sasvim drugu muziku. Reditelj je, naime, odlučio da zadrži klasične kompozicije, među kojima i Štrausovu, smatrajući da one mnogo bolje funkcionišu uz filmske slike. Upravo ta velika klasična muzika, u spoju sa vizuelnim prizorima, na najbolji način pripovijeda priču koju film želi da nam prenese“, istakao je Đukić.
Sinoćnji događaj je dio godišnjeg ciklusa razgovora o književnosti i filmu i prirodan nastavak prvog programa pod nazivom “Odiseja: od Homera do Nolana”, u kojem su u središtu pažnje bili Homerov ep “Odiseja” i film “Odiseja” Kristofera Nolana. Sljedeće književno-filmsko veče najavljeno je za decembar.
