Usvajanjem zaključaka i zajedničkim polaganjem vijenaca na zgradu starog Monopola pod Volujicom, stratišta najvećeg broja ubijenih u aprilu 1945. u Baru, u našem gradu je danas okončan Međunarodni naučni simpozijum “Masakr u Baru 1945-Skrivena istina” koji je okupio naučnike, istraživače, istoričare, publiciste i predstavnike porodica stradalih, iz Crne Gore, Albanije, Kosova i Sjeverne Makedonije.

Zaključke petočasovnog izlaganja naučnih referata predstavili su Suljo Mustafić i Faik Nika, predsjednici Bošnjačkog vijeća u Crnoj Gori i Nacionalnog savjeta Albanaca u Crnoj Gori koji su bili suorganizatori simpozijuma, uz podršku Instituta za istorijske studije „Lumo Skëndo“ iz Tirane, Koordinacionog savjeta Asocijacije porodica nestalih lica Kosova i Instituta za duhovno i kulturno nasljeđe Albanaca u Sjevernoj Makedoniji.

“Učesnici simpozijuma ohrabruju i podstiču utvđivanje pune naučne istine o tragičnom događaju ’Masakr u Baru 1945.’ kao dio ukupne obaveze suočavanja sa prošlošću. Biće objavljeni referati na dva jezika koji će biti podsticaj za nova istraživanja.

Prema lokalnim i državnim vlastima biće pokrenute inicijative za postavljanje spomen-ploče na mjestu događaja, a u Baru će biti evidentirani i obilježena mjesta za koja se smatra da se nalaze masovne grobnice žrtava, te obilježena pojedinačna mjesta ukopa koja već postoje i koja su očuvana do danas.

Simpozijum podržava prijedlog da se ova materija umjesto kao krivičnopravna stvar, zbog jasnih ograničenja i izazova, tretira kao administrativno pitanje. U tom pravcu pozivamo Vladu Crne Gore da obrazuje Komisiju za identifikaciju svih prikrivenih grobnica koja će, u daljim fazama, organizovati ekshumacije i sahranu posmrtnih ostataka nevinih i civilnih žrtava rata i poslijeratnog perioda.

Tražimo da ovaj slučaj dobije jasan mandat države Crne Gore i njenih institucija, kroz formiranje medjudržavnih kredibilnih komisija i potpisivanje sporazuma kojima ce se omogućiti pristup arhivama kako bi se omogućila dodatna istraživanja i došlo do preciznih podataka”, navodi se u zaključcima.

Na otvaranju simpozijuma u hotelu “Princess”, Mustafić je ukazao da je težnja organizatora da se u naučnom dijalogu faktografski rasvijetli tragedija započeta na današnji dan prije osamdeset i jedne godine, podsjetivši da su Bošnjačko vijeće i Albanski savjet sa ambasadorkom Republike Kosovo i članovima porodica stradalih, prošle godine na mjestu masakra odali poštu nevino stradalima “i na dostojanstven način, prekinuli višedecenijsko ćutanje”.

“Današnje okupljanje obećali smo i ispunjavamo prema javnosti i svima kojima je stalo do dostojne memorijalizacije ovog događaja. Podsjetimo – krajem marta i početkom aprila 1945. ovdje se nalazila skupina od više stotina nenaoružanih mladića- regruta sa Kosova, iz više tamošnjiih gradova. Većina ih je bila albanske i jedan broj bošnjačke i nekih drugih nacionalnosti, prislilno su mobilisani i dovedeni, da bi išli dalje u operacije oslobađanja nekih područja na kojima su se još vodile oružane borbe. Isrpljeni, gladni i prilično maltretirani, smješteni su u prostoru nekadašnjeg Monopola duvana.

Nakon jednog incidenta, u kojem je, prema nekim izborima, ubijen jedan od stražara, počelo je njihovo neselektivno strijeljanje, poslije čega su probili ogradu i počeli bježati. Na opšti poziv Vojske i vlasti da se krene u lov na ljude odazvali su se i neki građani. Po čitavom gradu, kao i po okolnim brdima, dva ili tri dana, bez suđenja, strijeljani su nenaoružani i goloruki mladići. Najveći broj ubijenih pokopan je na nepoznatim lokacijama, te njihovi posmrtni ostaci nikada nisu pronađeni i identifikovani”, rekao je Mustafić.

On je naglasio da je mali broj preživio “najviše zahvaljujući dobroti i ljudskosti nekih mještana, koji su ih danima sakrivali, uprkos zabrani, rizikujući svoj život”.

“Ti ljudi, gorostasi, primjeri humanosti, sačuvali su i spasili obraz čitavom Baru, i vječno im hvala na tome. Imam obavezu, da kao rođeni Baranin, čiji su preci ovdje vijekovima, ukažem da grad Bar treba posmatrati kao mjesto tragičnog događaja, a ne kao njegov uzrok. Uloga lokalnog stanovništva bila je ograničena, a postoje i svjedočenja o ljudima koji su u tim okolnostima pokazali humanost i spremnost da pomognu. Činjenica je da se ovaj zločin desio u Baru,ali se ne može govoriti o barskom zločinu. Ove goloruke i nemoćne mladiće pobile su partizanske jedinice i formacije koje su samo bile smještene u Baru. Istina je da je u toj krvožednoj stihiji bilo i Barana, ali pojedinačnih slučajeva, čija se imena uglavnom znaju. Bar je grad istinskog i istorijskog multietničkog sklada, tako je bilo i tako će, siguran sam ostati. Upravo zbog toga treba osvijetliti, ovu tamnu i sramnu stranicu, kako nas ne bi i dalje opterećivala. Dakle, utvrđivanje naučne istine o ovo tragičnom događaju nije revizionizam, već dio naše obaveze suočavanja sa prošlošću. U toj prošlosti nema idelanih. Činjenica da su masakr započele i provodile određene formacije Narodnoslobodilačke vojske ne može dovesti u pitanje ulogu i značaj tog pokreta u antifašističkom otporu i oslobađanju od okupatora. Mi te tekovine baštinimo i nećemo od njih odustati”, kazao je Mustafić, dodajući da se neće odustati ni od utvrđivanja pune istine o ovom događaju i konačnom uklanjanju kolektivne stigme sa ovog grada i njegovih žitelja koji su u tome najmanje odgovorni.

“Samo istina i utvrđivanje personalne odgovornosti za ovaj masakr, može pomoći da se suočimo sa prošlošću. To je jedini put ka pomirenju i izgradnji mostova saradnje u regionu, u njegovoj jedinoj šansi- izvjesnoj evropskoj budućnosti. Zahvaljujem se svima koji su se i ranije bavili ovom temom-mom ranijem kolegi poslaniku Mehmetu Bardhiju koji je više puta, a nekada smo i zajedno, o ovome govorili u Parlamentu, istraživaču Ismailu Dodi sa kojim smo prikupljali podatke prije dvadesetak godina, istoričaru Šerbu Rastoderu, te Jusufu Kalamperoviću, Milošu Šušteru i Osmanu Subašiću na pokušajima naučnog otvaranja ovog pitanja, te novinaru i dragom prijatelju Željku Miloviću, koji je kroz publikacije, dao detaljna svjedočenja jednog od savremenika događaja, pokojnog Nikole Masoničića. Neka je vječni rahmet i Božji mir, svim nevinim žrtvama i neka ovaj skup bude korak ka istini, pomirenju, povjerenju i zajedničkoj budućnosti nas i naših potomaka u Crnoj Gori i našem regionu”, poručio je Mustafić.

Nika je ukazao da je ovo jedan od najvećih zločina na ovim prostorima u XX vijeku, dodajući da namjera organizatora nisu podjele, već da se faktima utvrde tragična dešavanja, zbog čega je Savjet ranije istim povodom već organizovao skupove u Ulcinju.

“Okupili smo se ovdje da pričamo ne samo o istoriji , već o zločinu koji je pričinjen nad nedužnim mladićima sa Kosova, a koji je bio pod velikim teretom tišine. Povjerenje među narodima se ne gradi ćutanjem, već istinom”, rekao je potpredsjednik Skupštine Crne Gore Mirsad Nurković pozdravljajući učesnike.

Ministar pravde u Vladi Crne Gore Bojan Božović, koji zbog ranije preuzetih obaveza nije mogao doći na skup, poslao je svoje obraćanje učesnicima u kojem se pored ostalog navodi da sjećanje na stradanja u Baru nije samo pitanje istorije, već i pitanje pravde, dostojanstva i poštovanja osnovnih ljudskih prava -na život, istinu i dostojanstveno sjećanje.

“Vladavina prava podrazumijeva da svaka žrtva zahtijeva istinu, a svaka nepravda zaslužuje da bude prepoznata i imenovana. Upravo zato su naučni skupovi poput ovog od izuzetnog značaja jer doprinose rasvjetljavanju činjenica oslobođenih ideologije i politizacije. Istina nije sredstvo podjela-naprotiv, ona je preduslov pomirenja”, navodi se pored ostalog u Božovićevom dopisu.

Podršku skupu pisanim putem poslao je i potpredsjednik Skupštine Crne Gore Nikola Camaj koji je u svom dopisu naveo da će “preko jednog akta” i u parlamentu biti pokrenuta priča oko ove teme.

Ambasadorka Republike Kosovo u Crnoj Gori Ariana Žerka-Hodža rekla je da se ovim otvara priča “o jednoj od najbolnijih rana u kolektivnom sjećanju naroda Kosova, tragediji u kojoj su hiljade izgubile život, a koji je decenijama bio u tišini”.

“Barski masakr je držan u tajnosti i zato treba međudržavna saradnja da istina izađe na vidjelo”, rekao je Ruždi Keći, predsjednik Udruženja “Tirana Nderi i Kombit“.

Ljabinot Balja, predstavnik Koordinacionog savjeta Asocijacije porodica nestalih lica Kosova, rekao je da se oko 1.500 osoba sa Kosova smatra nestalim u ovom masakru.

Besnik Emini, direktor Instituta za duhovno i kulturno nasljeđe Albanaca u Sjevernoj Makedoniji ukazao je da ovog događaja “nema u školskim udžbenicima”, te da se, nedugo nakon Bara, sličan masakr dogodio i u Dubrovniku “ o kojem se takođe uopšte ne priča”.

“Odavde tražimo pijetet za hiljade Albanaca i Bošnjaka koji su u ovom događaju izgubili živote, hvala Faiku Niki i Sulju Mustafiću što su pokrenuli ovaj simpozijum”, rekao je Behadin Redžepi, inicijator organizacije Simpozijuma, član porodice stradalih u barskom masakru.

Profesor Uran Butka, direktor Instituta za istorijske studije „Lumo Skëndo“ u Tirani, autor knjige “Masakr u Baru”, rekao je da je prema podacima iz tri arhiva-jugoslovenskog vojnog, britanskog i albanskog u Tirani, došao do broja od 1.565 ubijenih osoba sa Kosova u Baru u aprilu 1945.

U uvodnom referatu simpozijuma „Masakr u Baru, mart–april 1945“, Butka je dao širi kontekst ove tragedije, nazvavši je genocidom. On je naglasio da je “zločin sproveden od strane političkog i vojnog vrha nove Jugoslavije u cilju etničkog čišćenja Albanaca sa Kosova, u čemu im je pomoć pružila vazalna Komunistička partija Albanije na čelu sa Enverom Hodžom, koja je sa albanskim partizanskim jedinicama učestvovala u sprovođenju albanskih regruta”.

“Nakon prisilne mobilizacije, njihova egzekucija je trajala od početka puta iz Prizrena, odakle ih je sprovodila 46. partizanska divizija iz Srbije, uglavnom vojnici iz Vranja i Pirota, sve do Skadra, gdje ih je preuzela X crnogorska brigada i sprovela do Bara. Računajući ubistva na putu od Prizrena do Skadra, ona u Baru, Dubrovniku i Trogiru, tragičan kraj je zadesio skoro 4.500 mladića sa Kosova koji su povedeni iz Prizrena”, rekao je pored ostalog Butka.

Parim Kosova je pročitao referat „Prizren kao centar okupljanja, zlostavljanja i upućivanja mobilisanih prema Baru“ u kojem je naveo da u Prizrenu, koji je tada bio glavni grad Kosova, ubistvo ovih regruta nije bilo tabu-tema kao u Baru, “jer je kod nas je svaka albanska familija imala po nekoga ko je nastradao u ovom događaju”.

Ćerim Ljita je rekao da je krajem marta 1945. put Prizren-Skadar, kojim su se kretale kolone kosovskih mladića, bio pretvoren u ljudsku kasapnicu “uz dozvolu Komunističke partije Albanije”.

“Po nalogu Fadilja Hodže, ovaj pokolj je bio odmazda za ubistvo Miladina Popovića. Po mojim podacima, u Crnoj Gori je ubijeno 1.670 ljudi, u Dubrovniku 560, a na putu ka Skadru oko 700”.

Čeljo Hodža je istakao da je iz ugla međunarodnog prava u pitanju ratni zločin, “jer su to bili nasilno regrutovani mladići, nenaoružani, prema kojima je nehumano postupano tokom cijelog puta na razne načine i koji su likvidirani bez suđenja”.

Hadži Ademi je naglasio da ovo nije bio samo nacionalni, već i ideološki zločin.

“Cilj je bio da se nasilno regrutuju oponenti nove jugolsovenske politike i odvedu na ratište. Komunistička vlast nije donijela boljitak nakon odlaska Njemaca, jer su doveli 30.000 vojnika da bi sproveli narodnu vlast, i to su uradili kroz formu genocida. Čekamo da nam crnogorska država pokaže podatke o tada regrutovanim vojnicima, pa da tačno utvrdimo broj ubijenih”, rekao je.

Aleksandar Saša Zeković istakao je da se nakon početnih podataka o 465 ubijenih u Baru, zasnovanih na podacima tadašnjih oficira NOVJ, preko podataka iz zaostavštine bivšeg vojnika X crnogorske brigade Vasa Vujovića, do kojih je došao novinar Jovo Martinović, došlo do broja od najmanje 700 likvidiranih Kosovaca “kako su ih tada zvali”.

Ismet Kalaba je rekao da je ovo bio jedan od najvećih zločina nad Albancima na kraju II Svjetskog rata ”čime je potvrđen kontinuitet anti-albanske politike jugoslovenskih vlasti”.

“Zločin je urađen u koordinaciji sa albanskim partizanskim jedinicama, to nije bio incident, već planirani zločin”.

Mustafa Balja, novinar sa Kosova, pročitao je ispovijest Mehmeda Kaplanija, jednog od preživjelih barskog masakra, i pročitao svoju poemu posvećenu ovim stradalnicima.

Pozdravljen gromkim aplauzima gostiju simpozijuma, među kojima su bili predstavnici dvadesetak porodica ubijenih u barskom masakru, potomak porodice Petrović koja je u tim teškim trenucima , bez obzira na životnu opasnost , spašavala mladiće sa Kosova-Slavko Petrović, prepričao je porodična sjećanja o tim danima u kojima su spas pod njihovim krovom u Zaljevu našli četvorica mladića sa Kosova.

Besnik Emini je u „Osvrtu na Masakr u Baru i sudbinu trećeg ešalona Albanaca iz Sjeverne Makedonije“ pričao o slabo poznatim okolostima pod kojima je u požaru hemijskog magacina u kojem su bili smješteni u Dubrovniku, nekoliko dana nakon barskog masakra stradalo između 1.400-1.700 mladića sa Kosova.

Advokat iz Rožaja Velija Murić je u osvrtu na istorijski kontekst, političku pozadinu, vojni aspekt i pravnu odgovornost barskog masakra rekao da je to bio “namjerno skrivan zločin kako bi se sakrila krivica komunističkih režima Tita i Envera Hodže”.

“Flagrantno kršenje ljudskih prava ticalo se činjenice da su nasilno mobilisani, da su ih slagali da idu na front, da su ih razoružali, držali bez vode, hrane, ćebadi… što je na kraju kulminiralo masovnim ubistvima. Tražimo da se Masakr u Baru tretira kao državni zločin, kao genocid nad albanskim življem. U pitanju je, da budemo jasni, zločin režima, a ne naroda. Srećom, mnogi u Baru su pokazali ljudsko lice i sakrivali i spašavali ljude od sigurne smrti. Ti tihi heroji podsjećaju da postoji svijetlo i u najmračnijim uslovima”, kazao je Murić.

Ljuljzim Brahja je ocijenio da je masakr izveden u saradnji jugoslovenskih vlasti sa albanskom državom “koju je tada vodio najveći kriminalac u istoriji Albanije Enver Hodža”.

Ovom prilikom predstavljen je i sažetak koautorskog rada Sulja Mustafića i Radomira Petrića “Topografija zločina i njegovo nasljeđe“ u kojem sue, pored ostalog, navodi da su u Baru “zapamćena i imena onih dobrih ljudi, kojima ni zlo vrijeme, niti euforija zla i nagoni hajkača nisu mogli slomiti čovječnost, dobrotu i nepristajanje na zlo”.

“Oni su sklanjali i krili bjegunce u bistjernama, štalama, u jendecima, podrumima, u jaslama, u grmovima, čak ima i primjera da su ih danima držali po pećinama u selima Velembusi, Turčini i na Mukovalu. Tim primjerima porodica Petrovića, Matezića, Mustafića, Šabovića, Marvučića i drugih- posvetićemo dužnu pažnju. Oni to zaslužuju jer su neki od njih rizikovali i vlastiti život ili sigurnost svojih porodica, da bi sačuvali živote ljudi koje nisu poznavali”, navodi se u ovom referatu, koji će, kao i svi ostali danas prezentovani, uz dodatak referata autora koji danas nisu mogli doći na skup, biti objavljeni u zborniku radova sa simpozijuma.

Na simpozijumu je prikazan i dio TV intervjua sa najstarijim kosovskim regrutom koji je preživio barski masakr. Među gostima simpozijuma bili su i poslanici u Skupštini Crne Gore Edina Dešić i Artan Čobi, generalni konzul republike Albanije, glavni imam Medžlisa Islamske zajednice Bar Muidin ef. Milaimi, predstavnik Barske nadbiskupije. Iako pozvani, simpozijumu nisu prisustvovali predstavnici opština Bar i Ulcinj. Skup su pratile TV ekipe više medijskih kuća iz Crne Gore, Kosova i Albanije. Moderatori simpozijuma bili su Dafina Telići i Radomir Petrić.