Prosvjetni radnik, učitelj, etnograf i pisac Andrija Jovićević (Riječki Grad – Rijeka Crnojevića, 8. II 1870 – Riječki Grad, 3. VII 1939), napisao je na Rijeci Crnojevića 1921. knjigu pod naslovom „Crnogorsko primorje i Krajina“, koja je 1922. objavljena u Beogradu, u izdanju Srpske kraljevske akademija nauka, odnosno, Srpskog etnografskog zbornika i to pod uredništvom prof. dr akademika Jovana Cvijića, rektora beogradskog Univerziteta, a u okviru edicije „Naselja i poreklo stanovništva“.

Andrija Jovićević je bio sljedbenik istoriografsko-etnografske i antropogeografske škole dr Jovana Cvijića i dr Jovana Erdeljanovića i istaknuti njihov saradnik. Bio je jako plodan i produktivan stvaralac i istraživač, i autor brojnih vrijednih studija.

U navedenoj studiji on ima i vrlo zanimljiv i vrijedan zapis o dukljanskom knezu Vladimiru i njegovom kultu koga su vjekovima jednako poštovale sve tri konfesije, kao i o Vladimirovom krstu, koga Jovićević naziva “Mrkovski (Mrkojevićki) krst”. Jovićević bilježi na stranicama 29, 30 i 31 pomenute knjige sljedeće: 

“Kao Mrkovići i Anamali su imali svoga barjaktara i pod ovaj barjak su potpadala od 1878. g. sva sela od Međurječa do Bojane; ranije su Međurječ, Ljeskovac i Kali- mani pripadali Mrkovićima, a Klezna i Pelinkovići Anamalima. Barjak anamalski je uvijek bio u Kravarima, zato se ovo selo isticalo. Skadar je i Anamalanima dao barjak, ali se ne zna, kada i za kakve zasluge; ovaj je barjak manje značajan od Mrkovićkog, jer Anamali ne predstavljaju pleme kao Mrkovići, niti je bilo međusobne veze, koja je ljude spajala. Krajina i Šestani imali su tako isto svoje barjaktare. Šestani su dobili barjak tek poslije 1717. g., kada su potpali pod vlast Skadra; a Krajina ga je dobila nešto ranije. Barjake su davale skadarske paše za zasluge. U staro je doba krajinski barjak bio na kući Alibraimovića iz Ramuše. Za vrijeme borbe s Crnogorcima kod Marstijepovića 1862. g. poginuo je barjaktar Alibraimović i tada je obezglavljeni barjak ugrabio Vrlika iz Ostrosa, pa je i ostao na njegovoj kući, jer Alibraimović nije imao potomstva.

Šestani su uz barjaktare imali svoje kneževe, koji su baš kao u Malesiji vojvode, pomagali barjaktaru. Od sta rijih se kneževa pominju: Nik Marko Vukmarković, Ali Rama Đurperović, Đok Pera Perkolić, Mark Leka Nikđonovit i dr. Kneževi su bili starješine u svojim selima, a svi za jedno s barjaktarom sačinjavali su starješinstvo plemena Kneževe je imenovao narod i uvijek je birao mudre i otre site ljude, koje je paša poznavao, jer ih je on imao i po tvrditi.

Kao glavarske i viđene „kuće” u Krajini ističu se Odžići u Murićima, Likovići u Bobovištima, Tomovići Koštanji, Ardolići i Modžurići u Ostrosu, Dodići iz Arbneša i Hutići iz Ckla. Od svih u Likovići i Ardolić najbolji.

Mrkovski Krst se smatra kao najljepša starina u ovoj oblasti. Ovaj se krst danas nalazi u pravoslavnih Androvića u Veljim Mikulićima, i smatra kao njihova svojina. Ne samo kod Androvića, nego i kod svih Mrkovića, Krajiljana i Barana postoji tvrdo uvjerenje, da je to onaj isti krst, koji je car Vladislav poslao zetskom knezu Jovanu Vladimiru, pozivajući ga, da mu dođe u Prespu na sastanak, prethodno se zaklevši na krstu, da mu ne radi o nevjeri; i da je Jovan Vladimir, kad je prijevarno uhvaćen i pogubljen pred crkvom u Prespi, imao ovaj krst u rukama. Ovaj je krst počivao na kivotu sv. Vladimira u Krajini, dokle su Epirci njegovo tijelo oko 1215. g. odnijeli u Elbasan. Po predanju i Mrkovića i Krajinjana, krst nije odnešen s kivotom, nego je tajno zadržan. Dok je još tijelo svetiteljevo bilo ovdje, svake je godine nošena litija kroz Krajinu, preko Rumije i Mrkovića, i krst je redovno iznošen na Rumiju jedanput u godini.

Mrkovići vele, da se je krst čuvao kod Ivana Rađena, kneza i barjaktara mrkovićkog, koji je imao samo dvije kćeri. Ivan je jednu od njih dao za pretka današnjih Barjaktarovića, a s njome i barjak, a drugu Androviću i krst. Otada se krst čuva u ovoj kući kao najveća svetinja i smatra njenom svojinom.

Krajinjani su, i ako muslimani, mnogo žalili za ovim krstom; oni su upotrebljavali sva sredstva, da do njega dođu, pa, ne mogući ga prisvojiti, umole Mrkoviće, da ga svake godine o Trojičinu-dne iznose na Rumiju: da ga i Krajina jednom u godini, radi berićeta, vidi. I otada se ovaj krst sa velikom pratnjom i svečanošću o Trojičinu-dne iznosi na Rumiju, i litiji prisustvuju u jednakoj mjeri muslimani i katolici, kao i pravoslavni. Krajinjani su imali namjeru, da ga silom otmu od Mrkovića, pa su i pokušavali, ali uzaludno; poturčeni Mrkovići su ga branili isto tako kao i pravoslavni.

Muslimani idu uz krst veoma pobožno i dan izlaska na Rumiju smatraju osobitom svojom svečanošću; toga se dana oblače ljepše, i sav im dan prolazi u igri, veselju i pjevanju. Tog se dana slegne u Mikulićima mnogo ljudi i žena od sve tri vjere, i Mikulići, i muslimani kao i pravoslavni, spremaju ručak za prijatelje, pa se čitavi dan časte i vesele.

Vjera Mrkovića i Krajinjana u ovaj krst je velika; oni se od njega nadaju sreći i „berićetu”. Kada kiša spriječi, te ga ne iznesu, onda svi bez razlike sa zebnjom gledaju u rod te godine”.

(Nastavlja se)

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (72) first appeared on BARinfo.

Andrija Jovićević, u etnografsko-demografskoj studiji „Crnogorsko primorje i Krajina“ iz 1922. godine, piše o strukturi stanovništva Bara i Krajine, i šire, s područja Ulcinja, o naseljima, bratstvima, običajima, tradiciji na tome prostoru i njihovoj prošlosti, oslanjajući se primarno na usmene izvore, narodna predanja, porodična kazivanja, kao i na faktografiju.

Poseban značaj Jovićevićevog njegovog djela je u tome što je njegov autor vršio dugotrajna i složena neposredna istraživanja i ispitivanja na terenu i upoznao se sa običajima, kulturom, porodičnim pamćenjem, mentalitetom, te kazivanjem savremenika, uopšte sa istorijom prostora i stanovništva koje je proučavao. I njegovo djelo je nesumnjivo respektabilno i relevantno za proučavanje prošlosti Bara i okoline.

U navedenoj knjizi on piše o barskom i ulcinjskom stanovništvu, a u poglavlju knjige pod nazivom “Krajina” na stranicama 53, 54 i 55 kazuje i sljedeće:

Dragovići se nalaze do Tijane i leže niže od nje. Tu su brastva:  Radiškovići 10 i Kurtovići 6 – svega 16 domova.

Kostanja je odmah do Dragovića i ima 41 kuću (Vukovići 10, Milovići 3, Kolići 8 i Tomovići 20).

Madguš je pri stranama planinskog vijenca. Tamo su: Perezići 8 i Merovići 8 — svega 16 kuća.

Ramuša je dalje od Kostanje. Brastva su: Ramušići 12, Barjaktarovići 6 (nazvati po barjaku, koji je bio u njihovoj kući) i Kacići 10 svega- 28 kuća.

Ćurjan (ili Ćurilo) je iza Ramuše. Tu žive: Odžići 5, Bracovići 12, Čejovići 6 i Mujzići 8 — svega 31 kuća.

Runja je na strani između Ramuše i Ćurjana. Tu su brastva: Markovići 13 i Runjići 11 — svega 24 kuće.

Dalje se nastavljaju sela: Mali i Velji Ostros i Arbaneš. Ova su sela izrazbijana u dijelove, pa svaki dio čini maleno zasebno seoce.

Mali Ostros se dijeli na ove dijelove: Vrlić sa 23 doma (Adžimuratovići ili Barjaktarovići, nazvati po barjaku, koji je bio na toj kući, 8, Nikezići 6, Subrašnovići 6 i Cekovići 3), Ardolići 22 doma (Ardolići 13, Maršići 5, Redžovići 3 i Čeovići 1), Lađan 5 domova (Vuletići) i Kanaći 11 domova (Kanaći) – svega 61 kuća.

Velji Ostros se dijeli na dijelove. Njih čine brastva: Berjaši 11, Boljevići 8, Grdoči 5, Đenaši 11, Markaši 12, Madžuri 18, Peraši 10, Cukovići (ili Cukaj) 16 i Curovići (ili Curaj) 20- svega 113 domova.

Arbaneš se kao i Velji Ostros dijeli na grupe, koje su dobile imena po brastvima: Benčići 21 dom (Benčići 5, Vrući 2, Čeke 5, Doči 1 i osam kuća kojima se ne zna brastvena imena), Popovići 18 domova (Popovići 8, Boci 4, Đurovići 1 i Nikovići 5), Dodići (ili Dodaj) 23 d. (Dodići 12, Bulići 3 i Sefići 8), Đečbišrići 19 d. (Hasanj- čobanj 6 i Đečktroj 13), Kovači 19 d. (Kovači 10 i Redžovići 9) i Lekperi 11 (Lekperi, ali međusobno nijesu srodni) — svega 103 kuće. Kao što Lekperi nijesu međusobno srodni, tako i mnoga brastva po pojedinim dijelovima sela, koja nose jedno prezime, nijesu srodna. Manja su se brastva prislanjala uz veća i jača, pa su primala njihova imena, ne dajući tome nikakav značaj, a imajući od toga koristi.

Granica od 1873. god. ocijepila je bila Mali i Velji Ostros i Arbaneš od Krajine i prolazila pored manastirskih razvalina, slazeći na jezero. Prije ove granične podjele sva su se sela oko manastira svala Maršići.

Sela u Gornjoj Krajini imaju 428 kuća i sve su muhamedanske.

Donja Krajina se nalazi pored Skadarskog Jezera. Ovamo spadaju sela: Donji Murići, Bes, Bljaca, Bobovišta, Sijerča, Ckla, Zozanje i Široke.

Donji Murići su ispod Gornjih Murića, pri jezeru, na utoku suhog potoka, koji dolazi od Pinčića i Gornjih Murića. Brastva su: Palevići 4, Velovići 2, Ramuševići 6, Odžići 2 i Pelmanovići 1 — svega 15 kuća.

Bes je na putu od Donjih Murića, na potočini, koja dolazi od Bapsule. Ovdje su: Džaferovići 4, Veljovići 5, Likovići 3, Adovići 2 i Ćukovići 1 — svega 15 kuća.

Bljaca su pri povećem „limanu”, i tamo žive: Demirovići 9, Đonovići 4 i Dragovići 1 – svega 14 kuća.

Bobovišta su veće selo na obali jezera, na krševitom zaravanjku. Brastva su: Liharovići 3, Likovići 5, Džudžovići 2, Hajdarovići 6, Subašovići 5, Tafovići 3, Aručovići 5, Durakovići 9, Hasanđonovići 1 i Pervizović 1 — svega 40 kuća.

Sijerča su maleno selo do samog jezera, ispod Ćurjana. Ovdje žive: Usići 5 i Aliničići 3 – svega 8 kuća.

Ckla (arbanaški Skja, što znači „pravoslavni“) nalaze se dalje k Skadru, do jezerske obale. Dijelovi sela su: Demiri 9 (Štagaj 3, Đekaj 4 i Baca 2), Utići 9 (Utići 7 i Aruči 2). Perovići 8 (Cekovići 5 i Perovići 3) i Ljubani 16 (Lekaj 8, Šainaj 3 i Hodžaj 5) — svega 42 kuće. Neki se dijelovi spuštaju do jezera (Ljubani) a neki se uzdižu visoko (Demiri) i izdvojeni su krševitim brežuljcima. Jedan Štagaj se preselio u Kovače i danas se zove po imenu mjesta Kovač. Ovih primjera ima često u ovoj oblasti.

Zoganje su zbijene do jezerske obale ispod krševite i strme strane Goliša. U selu ima oko 80 domova i svi su, kao i u ostalim naseljima Gornje i Donje Krajine, muslimanske vjere. Od brastava nabrajaju: Čobaj, Prenaj, Rašaj, Zekaj, Brahaj, Metaj, Balanj, Ramcaj, Niljaj, Kukaj, Nreškaj, Mftaraj, Aruč, Likaj i druga. Najveća su brastva Ramcaj i Likaj. Mještani ne znaju, ili neće da pričaju, koliko je koje brastvo veliko”.

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (70) first appeared on BARinfo.

Veoma značajna i markantna ličnost u istoriji Crne Gore druge polovine devetnaestog i prvih decenija dvadesetog vijeka bio je sveštenik, ratnik, heroj, plemenski kapetan, senator, vojvoda, vojskovođa i višedecenijski ministar vojni knjaževine Crne Gore Ilija Plamenac (rođen 1821. godine) iz sela Boljevići (Crmnica).

Bio je više decenija jedan od najbližih saradnika knjaza i kralja Nikole l Petrovića Njegoša, permanentno odan Crnoj Gori, njenoj državnoj i nacionalnoj slobodi i njenom suverenu. Istakao se u brojnim bitkama i ratovima, još iz Njegoševog vremena, te perioda vladavine knjaza Danila i knjaza Nikole, kao vojni strateg i komandant. Između ostalog napisao je i “Memoare” koji su objavljeni 2004. godine (priredio ih i predgovor napisao prof. dr Živko M.Andrijašević).

Vojvoda Plamenac umro je u dubokoj starosti 21. februara 1916. godine, na Cetinju, po julijanskom kalendaru, odnosno, 6. marta 1916, po gregorijanskom kalendaru.

O sudjelovanju vojvode Plamenca, između ostalog, u organizaciji, planiranju i komandovaju, u akcijama crnogororske vojske u cilju oslobođenja Bara i okoline, te Ulcinja, istoricar prof. dr Živko Andrijašević piše: “Poslije oslobođenja Nikšića, vojvoda Plamenac je sa svojim odredom došao na Virpazar, odakle je trebalo da pređe Sutorman i zaposjedne položaje između Bara i Ulcinja. U prvo vrijeme njegov je zadatak bio da spriječi dolazak turskih trupa iz Ulcinja ili Skadra u pomoć opsjednutom Baru, a tek onda da zauzme Ulcinj. Početkom novembra 1877. njegov odred je uspješno zaposio rejon Mrkojevića, nanijevši turskim trupama velike gubitke (700 mrtvih, 30 zarobljenih). Nakon utvrđivanja crnogorskih položaja u Mrkojevićima, vojvoda Plamenac je izvršio napad na brdo Možuru, sjeverno od Ulcinja. Na Možuri je bilo oko 2.000 turskih vojnika, ali je odred vojvode Plamenca uspio da ih primora na povlačenje. Time su stvoreni uslovi za napad na Ulcinj. Početkom januara 1878. godine otpočela je bitka za Ulcinj. Jedinice koje su vodile bitku za grad bile su pod direktnom komandom vojvode Ilije Plamenca. Nakon silovitog juruša na grad, koji je stajao dosta žrtava, Ulcinj je oslobođen 18. januara 1878. godine”. (Vojvoda Ilija Plamenac, “Memoari”, CID Podgorica-Udruženje Crmničana-Crmica, Podgorica, 2004, str. 12-13, Riječ priređivača dr Živka Adrijaševića).

Mi u ovom prilogu, i to u nekoliko nastavaka, citiramo kazivanje vojvode Ilije Plamenca u onoj formi, i jezički doslovno, kako je on govorio i pisao starim crnogorskim govorom, te kako je to i objavljeno u njegovim memoarima, s naglaskom da izdvajamo, konkretno, samo onaj dio koji se odnosi na akcije crnogorske vojske u vezi oslobođenja Bara i okoline i Ulcinja (1877-1878).

U memoarskim spisima vojvoda Ilija Plamenac polemiše sa nekim opisima i tvrdnjama vojvode Sima Popovića, oko bitaka za oslobođenje Bara i Ulcinja itd, i to svjedočenje vojvode Plamenca je zanimljivo i korisno za istorijsku nauku, pogotovo u kontekstu sagledavanja višeslojnih aspekata i naučnih objašnjenja ondašnjih planova i operativnih akcija crnogorske države i njenih vojnih prvaka, zapovjednika i realizatora uspješnih angažmana Crne Gore i njene vojske za oslobođenja Bara i okoline i Ulcinja od osmanske vladavine, u ratu 1876-1878. godine.

O tome vojvoda Ilija Plamenac piše:

“Vojvoda Simo Popović pisao je bojeve crnogorske. Simo Popović, on je bio sa Gospodarom na stranu Ercegovine. I one bojeve upisa je dobro zašto je onamo bio a bojeve koi su bili na stranu Erbanije nije pravedno upisa. Niti je on bio na one strane đe su veliki bojevi bili i velika se krv prolila no samo, po kaživanju…”

Potom vojvoda Plamenac kazuje:

“Mene je dao Gospodar Knjaz tu istoriu o bojeva u ratu što i’ je pisa’ vojvoda Simo da sve pročitam i đe gođ nađem da nije pravetno sve da ispravim. Ja sam sve pažljivo pročita’ i vidio sam dobro: đe je bio Gospodar, kao što sam više reka’, vojvoda Simo upisa’ je dobro a opet govorim đe nije bio s Gospodarom nije dobro. Na primjer ni oko Nikšića nije dobro i pravo kazato u njegovu istoriju. Na Bar, kaže da ga je uzeo sami vojvoda Mašo Vrbica a nikoga drugoga ne spomenjuje š njim. Vojvoda Simo nije kaza’ kakav je raspored bio kad se je na Bar udarilo i kudijen je koja vojska pošla i koju je Gospodar zapovijed dao i ko ono bi te najpriđe na Bar dođe, i ko najpriđe zva Barane na predaju.

Ja vojvodu Maša (odnosi se na vojvodu Maša Vrbicu – nap. N. A) ne kudim ali ga tu nije bilo. Vojvoda Simo ne kažuje ko uze Pontu ot Voluice i pristan barski i ko prvi dođe na More! Svaki može dobro razumjet, pošto sam ja primio zapovijed od Gospodara da prelazim preko Rijeke barske su njekolika bataliona da idem put Mrkojevića da vratim vojsku tursku koja ide Baru na pomoć. Vojvoda Simo u njegovo pismo ne kažuje te uzesmo sve do Bojane i do Gorica i do Taraboša i svu Krainu na pogled Jezera to jest Blata do Ckla sela veljega. Ovo može svaki dobro razumjet da nije nikakve muke bilo vojvodi Mašu oko Bara kad sam ja bio preko Bara s vojskom daleko više od sedam sahata a to i danas se zna đe je Bojana i Taraboš i sva Kraina iznad Blata.

Čitalac neka mi ne zamjeri, ja protivu vojvode Maša ne govorim. No ovo govorim protivu nepravice u pisanju a ja ovo sve bih.

U istoriju vojvode Sima vidio sam kako je stavio i zapisa’ upravo ništa kad se je grad Ulcinj uzeo, niti je zapisa’ to kakav je razpored bio i kuđen će koi batalion udariti i ko razređiva tu vojsku i kako se zovu ti komandiri i batalioni no je i tu stavio vojvodu Maša u prve gotovo a doša’ je već po razboju turskome kod Ulcinja. Nitko ne bježi ot maloga dijela no ot krivoga! A pravo je da je kazato kad se stavi top crnogorski kod Svetoga Đorđije i straža da ne može veće Bojanom put Skadra ništa proći a tako od Skadra Bojanom na More.

Ja priznajem da je vojvoda Simo jedan pametan čovjek i spisatelj poznati u srpstvo ali, nažalost, nije pita’ onoga ko je vazda s vojskom u bojeve bio i kakav je koi boj bio.

Vojnici koji su ginuli oko Bara na Pontu Makunjaru i Svrzigaće: 

                                                            Bar     Ulcinj

Ot bataliona Đoka Pejovića                5          12

         “   Nika Kusovca                  2           –

         “   serdara Rada Plamenca         2          34

         “   Mihaila Nišina Vučinića      10         –

         “   Maksima Pavićevića             8          –

         “   Krsta Boškovića                    3          –

         “   Zagarčana                            7          –

         “   Grubana Cerovića                8          3

         “   Vuksana Grujića                   2          2

         “   Stefana Matanovića              9          –

         “   Boška N. Martinovića           6          15

         “   Dobarskog                            2          1

         “   serdara Vlahovića                 6          5

                                                            _______

                                                            77        72”.

(Nastavlja se)

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (54) first appeared on BARinfo.

Crnogorska vojska, nakon oslobodilačkih ratova (1876-1878) i Berlinskog kongresa 1878. godine, ponovo je reorganizovana i modernizovana.

Vrhovni komandant crnogorske vojske bio je knjaz Nikola I Petrović Njegoš, a ministar vojni od 1879. do 1905. godine bio je vojvoda Ilija Plamenac iz Crmnice (selo Boljevići).

Druga brigada crnogorske vojske bila je sastavljena od oficira i vojnika iz Riječke,  Crmničke i Lješanske nahije, te iz barskog i ulcinjskog područja.

Mi ćemo se u ovom prilogu bazirati na spisak oficira Druge brigade crnogorske vojske, čiji je komandant bio vojvoda Mašo Androv Đurović iz Dupila (Crmnica), iz 1882. godine, i to na ona vojna lica iz sastava trećeg, četvrtog, šestog, sedmog, osmog i devetog bataljona, koji su bili iz Crmnice, Krajine, Šestana, Zubaca, Bara i Mrkojevića. Kako kazuje u nauci objavljeni, arhivski dokument – Spisak oficira druge brigade po bataljonima- kojeg je sačinio i potpisao u Baru 12. januara 1882. godine vojvoda Mašo Đurović (a koji se u originalu nalazi u Državnom arhivu Crne Gore na Cetinju, u fondu Ministarstva vojnog, fascikla broj 11, 1882), navodi oficire sa tog područja.

Treći batalijon: Pop Marko Vukanović

Podkomandir: Vaso Popov Bokan

Oficiri:

1. Pop Filip Vujović s Trnova

2. Niko Petrov Đurović iz Dupila

3. Pop Aleksa Hajduković iz Utrga

4. Savo Stijepov Vujačić iz Ovtočića

5. Marko Ilov Jovanović iz Brčeli

6. Joko Mićov Jovačević iz Gornjih Brčeli

7. Filip Neškov Barjamović iz Orahova

Četvrti batalijon:  

Petar Stanković, komandir

Ićo Petrov Plamenac, podkomandir

Oficiri:

1. Markiša Jokov Masoničić iz Gluhoga dola

2. Tomo Božović iz Limjana

3. Savo Milov Mačetić iz Godinja

4. Ilija Đurov Vukosavović iz Sotonića

5. Nikola Kostićev iz Boljevića (u dokumentu ne navodi se prezime -nap. N. A),

6. Milo Popov Jovović iz Gluhoga dola

Sedmi batalijon:

pop Mitar Dabanović, komandir

Vuko Filipov Lekić, podkomandir

Oficiri:

 1. Pero Andrin Dabanović iz Selaca (Seoca – nap. N.A)

2. Petro Mrkov Vukić iz Krnjica

3. Pero Nikov Polović iz Dračevice

4. Vuko Đeča Lukić iz Gornjih Šestana.

Osmi batalijon:

Podkomandir Stefo Jovov Novaković

Oficiri:

1. Andrija Milov Šalta iz Zubaca

2. Joko Popov Uskoković iz Bara

3. Niko Nokin Noja iz Bara

Deveti batalijon:

Komandir Jusuf Barjaktarović iz Mrkovića (Mrkojevića – nap. N. A)

(Citirano prema: “Ministarstvo Vojno, zbornik dokumenata (1879-1916)”, dokument broj 33, priredio Slavko Burzanović, CID, Podgorica, 2010, str.  44-46).

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (49) first appeared on BARinfo.

U brojnim resorima, odnosno, državnim organima i upravama nalazio se značajan broj ličnosti. Za ovu temu koristimo podatke iz primarnog istorijskog izvora, Državnog kalendara Knjaževine Crne Gore za prostu 1907. godinu, službenog zvaničnog izdanja crnogorskih vlasti, štampanog na Cetinju, u izdanju i pečatnji Državne štamparije Knjaževine Crne Gore.

Prema navedenom izvoru, u Privrednom savjetu Knjaževine Crne Gore bio je Petar Plamenac iz Crmnice, koji je docnije bio narodni poslanik, diplomata, konzul i ministar inostranih poslova Crne Gore. U istom Savjetu bio je i vojvoda Petar Vojvodić iz Crmnice.

U Crnoj Gori postojala je razgranata poštansko-telegrafska služba i brojne poštansko-telegrafske stanice (štacije).

U Baru – Pristanu upravnik bio je poštar-telegrafista I klase Zeko Perišić, a poštari telegrafisti IV klase bili su: Marko Đurašković, Savo Strugar, Nikola Pekić, a V klase Marko Tatar i Niko Vujanović.

Na Viru (Virpazar) v. d. tadašnjeg upravnika bio je poštar-telegrafist III klase Marko Popović, a službovao je i poštar-telegrafista IV klase Stevo Jovićević.

Na Volujici upravnik poštansko-telegrafske stanice (štacije) bio je Mamelo Škorpaniti.

U Velikom sudu Knjaževine Crne Gore, vrhovnoj sudskoj instanci u državi, čiji je predsjednik tada bio dr Lazar Tomanović, član, odnosno sudija je, između ostalih bio i Labud Gojnić iz Brčela (Crmnica), kasniji ministar i predsjednik Crnogorske narodne skupštine i doktor pravnih nauka.

Postojali su i oblasni sudovi na Cetinju, u Podgorici, Nikšiću, Kolašinu i Baru.

Oblasni sud u Baru činili su sudije: Andrija Rađenović, Luka Đurović, Jašo Omerbašić, sekretar suda je bio Đuro Đurašković, a sudski pisari: Petar Vuković i Zeko Martinović.

U Opštinskom sudu u Baru sudije su bili: Derviš Dervišagić i Zef Pala.

U Crnoj Gori postojalo je niz carinanica, koje su formacijski pripadale Ministarstvu finansija i građevina.

U barskoj carinarnici bili su: upravnik, finansijski kapetan Vasilj Dabanović, dok su pisari bili Redžep Šehović i Niko Debelja (koji je kasnije postao predsjednik barske opštine).

U carnarnici na Virpazaru bili su: upravnik, finansijski kapetan Milan Popović i pisar Lazar Plamenac.

Postojao je u Baru i Monopol soli i tamo je bio u magacinu zaposlen Đuro Vrbica.

U okviru Ministarstva vojnog Knjaževine Crne Gore tada je u Opštem vojnom odjeljenju službovao u svojstvu pomoćnika načelnika pješadijski poručnik Risto Lekić.

U Artiljerijskom odjeljenju upravnik oružane radionice bio je podkomandir Ilija Hajduković.

Načelnik Administativnog odjeljenja bio je pješadijski komandir Pavle Plamenac.

U pješadijskoj vojnoj školi bio je potporučnik Tomo Iličković.

Vršilac dužnosti komandanta pješadijske podoficirske škole tada je bio pješadijski kapetan Luka Gojnić, koji će kasnije postati brigadir i divizijar (general) crnogorske vojske.

Postojalo je u crnogorskoj vojsci toga vremena 11 pješadijskih brigade i jedna artiljerijska brigade. Komandant Druge brigade bio je pješadijski komandir Ivo Đurović, koji će kasnije postati brigadir crnogorske vojske. U okviru Druge brigade u njenom komandnom sastavu u svojstvu komandanta bataljona bili su tada Vaso Bokan i Ićo Plamenac iz Crmnice.

U okviru treće pješadijske brigade komandant bataljona bio je komandir Miloš Lekić, a takođe komandant bataljona iz Mrkojevića bio je Jusuf Barjaktarović.

U artiljerijskoj brigadi 1906-1907. komandant baterije bio je artiljerijski komandir Jovan N. Plamenac.

U okviru civilnog organa državne vlasti – Ministarstva prosvjete i crkvenih poslova tada je funkcionisao i Prosvjetni Savjet od 12 članova. Redovni članovi tog tijela bili su u tom vremenu Jovan S. Plamenac i Petar Plamenac. Prosvjetni savjet imao je i 6 vanrednih članova. Među njima bio je i pop Joko Gojnić.

U Crnoj Gori postojale su tada i narodne i opštinske škole u zapadnoj i istočnoj oblasti. Školski nadzornik u Istočnoj oblasti bio je Jovan S. Plamenac. U narodnim školama učitelji su bili: u Baru: Luka Dedović, Radomir Krivokapić, kadija Murteza Karađuzović, Milica Dedović; u Mrkojevićima: Luka Jovović, Hafiz Usein; u Salču: don Marko Aštić; u Zupcima: Luka Adžić i Rudolf Vižentini; u Boljevićima (Crmnica): Marko Leković i pop Jovan Leković; u Gluhom Dolu: dr Jovan Iličković; u Sotonicima: Marko Vukosavović; u Krnjicama: Savo Vesković; u Šestanima Nikola Radovanović. U opštinsoj školi u Dupilu bio je učitelj Miraš Ulićević.

U Barskoj nadbiskupiji tada je nadbiskup (arcibiskup) i primas Srbije (srpski) bio Šimun Milinović, a sekretar nadbiskupije Metod Radić. U okviru islamske zajednice u Crnoj Gori njome su tada upravljali molah muftija Mustafa Hilmi, kadija Hafis J. Mujaga, hodža Murteza Karađuzović i arap hodža Avdić.

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (46) first appeared on BARinfo.

Mi ćemo se u ovom prilogu koncentrisati na imena i prezimena ličnosti, uglednih i uticijalnih ljudi iz Crmnice, Bara i okoline, te pojedinih iz ulcinjskog kraja i iz drugih područja Crne Gore, koji su službovali na području Bara, Virpazara itd, u okviru državne uprave Knjaževine Crne Gore – dijelom 1906, a dominantno tokom 1907. godine.

U brojnim resorima, odnosno državnim organima i upravama, nalazio se značajan broj ličnosti. Za ovu temu koristimo podatke iz primarnog istorijskog izvora, „Državnog kalendara Knjaževine Crne Gore“ za prostu 1907. godinu, službenog zvaničnog izdanja crnogorskih vlasti, štampanog na Cetinju, u izdanju i pečatnji Državne štamparije Knjaževine Crne Gore.

Prema navedenom izvoru, narodni poslanici Crnogorske narodne skupštine 1906. godine (tokom 1907. biće održani naredni izbori) sa područja Bara i okoline bili su: Jovan S. Plamenac, školski nadzornik, za Kapetaniju donjo-crmničku; hodža Murteza Karađuzović, za Kapetaniju mrkojevićku; Labud Gojnić, član Velikog Suda, za Kapetaniju gornjo-crmničku; Lazo Jovović, upravnik poštansko-telegrafske štacije u Nikšiću, za Kapetaniju šestansko-selačku; Marko Petrović, oblasni upravitelj u ostavci, za varoš Bar; Šimun Milinović, arcibiskup barski i primas srpski; serdar Savo Plamenac, predsjednik Glavne državne kontrole, za varoš Ulcinj.

(Državni kalendar Knjaževine Crne Gore za 1907, Cetinje, 1907. str. 27-28).

Parlamentarni izbori u Crnoj Gori za sastav nove Crnogorske narodne skupštine na cijeloj njenoj teritoriji održani su 18/31. oktobra 1907. godine i na njima je ispred varoši Bar (grada Bara), gdje se kandidovao, za narodnog poslanika izabran hodža Murteza Karađuzović, kadija (koji je na skupštinskim izborima 1906, samo godinu dana ranije, bio poslanik ispred Kapetanije mrkojevićke); za narodnog poslanika u Kapetaniji barskoj Jakov Vreteničić, zemljoradnik, u Kapetaniji mrkojevićkoj izabran za četvorogodišnji mandat zemljoradnik, posjednik Hasan (Asan) Andrić, koji je bio domicilni, autohtoni Mrkojević; u Kapetaniji krajinskoj Adem Kolić, trgovac i bivši narodni poslanik; u Kapetniji šestansko-selačkoj vojvoda Mašo Đurović, brigadir u penziji; u Kapetaniji donjocrmničkoj Jovan S. Plamenac, školski nadzornik, te ministar prosvjete i crkvenih poslova i bivši narodni poslanik; u Kapetaniji gornjocrmničkoj Labud Gojnić, velikosudija i bivši narodni poslanik.

Narodna skupština Crne Gore je obavljala meritornu, zakonsku i ustavnu dužnost i njen mandat je, nakon održanih izbora 1907. godine, po prvi put, u parlamentarnoj praksi i iskustvu, trajao u gotovo punom četvorogodišnjem mandatu.

U organu državne uprave – Glavna Državna Kontrola Knjaževine Crne Gore – njen predsjednik je bio serdar Savo Plamenac iz Crmnice, a sekretar Jovan Hajduković, takođe iz Crmnice.

(Državni kalendar Knjaževine Crne Gore za 1907, Cetinje, 1907. str. 30).

U okviru Ministarstva unutrašnjih djela postojala su odjeljenja: Upravno, Privredno, Sanitetsko i Uprava pomorstva. Šef Privrednog odjeljenja bio je u rangu sekretara prve klase Petar Plamenac, iz Boljevića (Crmnica), koji je bio potom narodni poslanik, diplomata, konzul i ministar inostranih poslova Crne Gore. Upravu Pomorstva su sačinjavali: kapetan luka A. Zambela, pomoćnik barske luke L. Zaharija, upravitelj ulcnjske luke Vicko Damjanović, pomoćnik kapetan Boro Đurašković, te upravitelj luke Sv. Nikola Alfredo Trceta.

(Državni kalendar Knjaževine Crne Gore za 1907, Cetinje, 1907. str. 31).

U sastavu Ministarstva unutrašnjih djela Knjaževine Crne Gore pravno, strukturno, organizaciono, administrativno, nalazile su se i Oblasne uprave i Plemenski – kapetanski Sudovi. Između ostalih, tada je postojala i Primorsko-crmnička oblasna uprava, kao i primorsko-crmnički Plemenski kapetanski sudovi.

Primorsko-Crmnička oblast imala je sljedeći rukovodni kadar: upravitelj komandir Ivo Đurović; sekretar I. klase Marko Dragović; pisar 1. klase Dušan Jovović; šef policije Novica Nikolić; oblasni ljekar dr Josif Pera; fizikus ulcinjski dr Stevan Džamanja, oblasni ekonom Ivo Kaluđerović.

U istoj oblasti, plemensko kapetanski sudovi imali su za svaku kapetaniju plemnskog kapetana i pisara. To su bili: Kapetanija barska: kapetan Ivo Vreteničić; pisar Nikola Marđonović; Kapetanija mrkojevićka: kapetan Nikola Vučinić; pisar Mihail Beratović; Kapetanija ulcinjska: kapetan Marko Đurašković; pisar Marko Čejović; Kapetanija krajinska: kapetan Adem Alija Odžić; pisar Krsto Pekić; Kaptetanija šestansko-selačka: kapetan Ljuc P. Marđonović; pisar Luka Lekić; Kapetanija gornjo-crmnička: Miloš Vukmanović; pisar Stevan Đonović; Kapetanija donjo-crmnička: kapetan Lazo Plamenac. Ime pisara se ne navodi.

Takođe, u ondašnjim crnogorskim gradovima i varošima postojale su i opštinske uprave. Tada je na čelu opštinske uprave u Baru bio kapetan Petro Vukmirović, a na čelu opštinske uprave u Virpazaru kapetan Milan Popović.

(Državni kalendar Knjaževine Crne Gore za 1907, Cetinje, 1907. str. 33-34).

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (46) first appeared on BARinfo.

Nekoliko crkava u Crmnici proglašeno je spomenicima kulture Crne Gore. Među njima je i crkva Svetog Jovana Krstitelja i Svetog Arhanđela Mihaila u selu Sotonići u Crmnici.

U monografiji “Pedeset godina na prestolu Crne Gore 1860-1910”, objavljenoj povodom jubileja 50 godina vladavine knjaza Nikole I Petrovića Njegoša i proglašenja Kraljevine Crne Gore, između ostalog, navodi se, kada se nabrajaju podignuti i obnovljeni hramovi u Crnoj Gori od 1860. do 1910, na strani 107, da je u selu Sotonići (Crmnica) 1880,  podignut hram, odnosno, crkva Svetog Jovana Krstitelja i Svetog arhanđela Mihaila.

U vrijeme podizanja te crkve, poglavar Pravoslavne crkve u Crnoj Gori bio je mitropolit Ilarion Roganović, koji je tu dužnost obavljao od hirotonisanja za episkopa-mitropolita 1863. do smrti 1882. godine, kada ga je naslijedio na mitropolitskoj stolici Visarion Ljubiša, a od 1885. mitropolit Mitrofan Ban.

O toj crkvi ukratko piše i akademik prof. dr Pavle Mijović u monografiji “Vječno na Krajini, Virpazar-Bar-Ulcinj”, objavljenoj 1974. godine, navodeći da je u osnovi to jako stara crkva – dvojna crkva i da je njena izgradnja vezana za stariji period i dugu tradiciju takve gradnje. Smatra se da je prvobitna crkva vezana za period izgradnje tokom 18. vijeka i da je ona građena u nekoliko temporalnih faza, da je prvobitna građevina bila kasnije dograđivana. Crkva ima dvje oltarske apside. Navedena crkva u Sotonićima, u Crmnici, koja već duže vremena pripada administrativno-teritorijalno opštini Bar, bila je, nekad, u vjerskoj i administrativnoj jurisdikciji Pravoslavne crkve u Crnoj Gori. Ta crkva je grobljanskog tipa i domicilna je, saborna crkva stanovnika crmničkog sela Sotonići, kojima i pripada.

Postoje i drugi podaci i tvrdnje koje kazuju da je ta crkva u crmničkom selu Sotonići znatno starija, odnosno, da je građena krajem 18. i početkom 19. vijeka. To zahtijeva dodatna ispitivanja u pogledu utvrđivanje bliže datacije ili vremena njene izgradnje. U knjizi “Spomenici kulture Crne Gore”, čiji su autori dr Čedomir Marković i dr Rajko Vujičić, objavljenoj 1997. godine, na stranama 106-107, o navedenoj crkvi se kaže:

„Dvojna crkva, posvećena sv. Jovanu i sv. Mihailu, nalazi se na mjesnom groblju sela Sotonića, u Crmnici. U istorijskim izvorima nema podataka o vremenu gradnje ove zanimljive crkve, ali se okvirno može datovati u kraj 18. i početak 19. vijeka.

Umjesto današnje dvojne crkve, prvobitno je na groblju u Sotonićima postojala jedna jednobrodna građevina, kojoj je kasnije pridodata još jedna istog oblika i istih dimenzija. Zazidana vrata na zapadnoj fasadi južne crkve i nekoliko zazidanih otvora na bočnoj fasadi govore da je ova građevina starija i da je uz nju uklanjajući sjeverni zid pridodata nova crkva.

Današnja crkva pripala tipu dvojnih, vezanih građevina sa dvije polukružne apside i zvonikom na preslicu po sredini zapadne fasade sa tri otvora za zvona. Zidana je od dobro tesanog kamena slaganog u pravilne horizontalne redove. Unutrašnji prostor je sa dva masivna stupca podijeljen na sjeverni i južni brod. Brodovi su zasvedeni poluobličastim svodovima ojačanim sa po dva poprečna luka, koji se oslanjaju na dva para bočnih pilastera i središnje stupce.

U crkvi su se nalazila dva ikonostasa sa ikonama rađenim na limu. U zemljotresu 1979. godine, u kojem je crkva bila teško oštećena, jedan ikonostas je gotovo uništen, dok je drugi, koji je 1909. godine izradio Vasilije Đinovski sa sinom Milivojem, sačuvan”, konstatuju navedeni autori.

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (41) first appeared on BARinfo.

Ovom prilikom prezentujem jedan važan istorijski dokument.

Naime, poglavar onda državne Crnogorske crkve, mitropolit i arhiepiskop Mitrofan Ban, koga je na taj položaj postavio knjaz Nikola I Petrović Njegoš još 1885. godine, proslavljao je 1910. godine jubilej 25-ogodišnjice arhijerejske službe.

Dobio je veliki broj pisama i čestitki iz zemlje i inostranstva. Čestitke su mu upućivane i od strane brojnog aktivnog sveštenstva Pravoslavne crkve u Crnoj Gori, odnosno, Crnogorske mitropolije.

Tako je sveštenstvo Crmničke nahije, odnosno, 21 sveštenik Crnogorske mitropolije iz Virpazara 6. aprila 1910. godine uputilo čestitku slavljeniku mitropolitu Mitrofanu Banu, u kojoj mu čestita jubilej.

***

Potpisato crmničko sveštenstvo, današnjom proslavom Vašeg jubileuma prožeto osjećanjima duboke zahvalnosti, ljubavi, poštovanja i priznanja što ste za vrijeme dvadesetpetogodišnjeg teškoga ali svetog i uzvišenoga upravljanja Crnogorskom crkvom, doprinijeli sjajne tekovine koje će istorija crkve zlatnim slovima pokazati u dalja vremena.

Vjerno i Visokodostojno Vaša svetost trudila se da posluži njeg.kr.v. Knjazu gospodaru i otačastvu-mačem, perom i živom evanđeljskom poukom. Neka je slava i hvala takvom mironošcu!

Potporom nj.k.v. Knjaza gospodara, uzvisili ste sveštenstvo područne Vam jerarhije materijalno i moralno i otvorili mu široko polje književnoga rada.

Srećni se smatramo što danas slavimo Vaše biserno slavlje. Daj Bože, upravljajući sa tvoga svetog trona, da slavite i alemno slavlje, na ponos i diku, sreću i napredak naše junačke domovine, da Vas On sačuva do najdubljih granica ljudskoga života čila, zdrava, pravopravjašća slovo istine svoje.

Iz dubine duše prinosimo najtoplije molitve i pjesme svemogućemu Tvorcu za dragocjeno zdravlje i mirni život Vas, da poživite dugi niz godina na slavu i napredak crkve.

Vir-pazar, 6. aprila 1910.

Najodaniji sveštenici: protojerej Rade Hajduković, Vuko Leković, Pero Leković, Petar Mašanović, Tomo Jovović, Jovan Gvozdenović, Mićo Ulićević, Savo Klisić, Nikola Jovanović, Niko Lekić, Luka Vukosavović, Luka Ivović, Petar Perović, Ilija Jovanović, Savo Vukosavović, Joko Popović, Đuro Klisić, jerom. Makarije Đurišić, Marko Plamenac, Petar Pekić, Petar Hajduković.

(“Spomenica o dvadesetpetogodišnjici arhijerejske službe Mitrofana Bana”, Cetinje, 1911. Navedeno prema istoimenom naslovu: knjiga broj 7, “Sabrana djela Mitropolita Mitrofana Bana”, priredio prof. dr Vuk Minić, “Obod”, Cetinje, 1999, str. 37-38).

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (37) first appeared on BARinfo.

Bezmalo da je zaboravljena značajna politička ličnost iz istorije Bara prve polovine XX vijeka – Nikola Niko Debelja. Mi ovim tekstom djelimično oživljavamo uspomenu na njega i njegov politički životopis, sa napomenom da je ovo samo fragmentarni prikaz njegovog djelovanja. Debelja, dakako, zaslužuje da se njegova biografija podrobno napiše i publikuje, ali ne i jednostrano, nego objektivno sagleda iz naučnog ugla, uvidom u različite istorijske izvore i bez pristrasnosti i ideoloških (dis)kvalifikacija.

Nikola – Niko je sin Josipa Debelje, rođen 1872. na Gretvi. Bio je ugledni građanin Bara iz stare, viševjekovne građanske, barske familije, uticajne, sa istorijskim značenjem. Po vjeroispovijesti bio je rimokatolik, a po pozivu, školovanju i zanimanju nautičar i pomorski kapetan, a kasnije političar i funkcioner u sistemu vlasti Knjaževine / Kraljevine Crne Gore. Upisao se u Nautičku školu u Kotoru školske 1888/89. godine, koju je potom uspješno završio. Aktiviran je i uspješno djelovao u pomorskoj službi Knjaževine Crne Gore.

Dr Dinko Franetović u knjizi “Historija pomorstva i ribarstva Crne Gore do 1918” piše, pozivajući se na “Glas Crnogorca”: “Dne 9. V. 1910 pod Bar je stigla divizija italijanskog ratnog brodovlja pod komandom admirala De Orestisa, a na floti se nalazio i član Vladalačkog Doma, princ od Udine. Flota se sastojala od osam brodova, i to: oklopnjače Regina Margherita, Benedetto Brin i Napoli, krstarice Agordat i torpedorazarača Enri, Lampo, Koatat i Bardo. Flota je pri dolasku pozdravila 21 hicem, na što je sa baterije Volovica odgovoreno istim brojem hitaca. Admirala De Orestisa su dočekali Nikolini (tadašnji otpravnik poslova italijanskog diplomatskog poslanstva na Cetinju – nap. N. A) i N. Debelja. Admiral je posjetio N. Squittia, talijanskog diplomatskog predstavnika na Cetinju“.

O Nikoli – Niku Debelju mr sci Ivan Jovović, pravnik i istoriograf, u knjizi pod naslovom “Prilozi za istoriju Barske nadbiskupije” piše da je bio “član upravnik i nadzornih odbora u više preduzeća i banaka u Knjaževini, odnosno, Kraljevini Crnoj Gori. Obavljao je funkciju predsjednika barske opštine. Odlikovan je sa više domaćih i inostranih medalja i priznanja, između kojih se izdvajaju Carski orden sv. Aleksandra IV stepena i Orden gvozdene krune – viteški krst austro-ugarskog cara Franca Josipa“. Ivan Jovović naučno piše da je Niko Debelja bio protivnik nasilnog prisajedinjenja Crne Gore Srbiji krajem 1918. godine.

U doba Kraljevine Crne Gore, Nikola – Niko Debelja bio je izabran za predsjednika barske opštine i tu funkciju je vršio za dobro i napredak opštine kojom je upravljao, u službi nezavisne države kojoj je ostao odan, uspravan, kad su se mnogi savijali i oportunistički ponašali, posve lojalan njenom suverenu Nikoli Petroviću Njegošu i ukupnom ustavno- pravnom poretku. Nakon aneksije Crne Gore 1918. godine, nije odstupio od svojih uvjerenja. Bio je i ostao osvjedočeni protivnik odluka Podgoričke skupštine iz novembra 1918. godine i pristalica očuvanja državnog subjektiviteta i individualnosti Crne Gore i politički protivnik novouspostavljenog režima. Nakon Podgoričke skupštine, ministar crnogorske Vlade u egzilu u Francuskoj Milo M. Vujović uspio je da uspostavi vezu sa dijelom pristalica opstanka Crne Gore kao države, sa područja Bara, među kojima i sa Nikom Debeljom. Vujović se u Brindiziju (Italija) ukrcao i stigao u barsko pristanište za skoro pet sati koncem 1918. godine. U Baru je uspostavio vezu sa kapetanom Nikom Debeljom i želio se sresti sa Mirkom Mijuškovićem, profesorom, nekadašnjim ministrom prosvjete i crkvenih poslova, ali mu je Debelja rekao da je nemoguće utanačiti da se on i Mijušković sastanu na “motor-boutu”, jer vlasti na Pristanu drže oponenti. Nakon toga, ministar Vujović se vratio u Brindizi.

Niko Debelja, kao dokazani protivnik novostvorenog političkog stanja, uhapšen je i zatvoren u podgorički zatvor Jusovača koncem 1918. godine. Bio je pristalica zelenaških snaga, koje su organizovale, a izvele januara 1919. po novom, gregorijanskom kalendaru, Božićni ustanak. Prema oficijelnim podacima crnogorske Vlade u egzilu, publikovanim u službenom listu Kraljevine Crne Gore, “Glasu Crnogorca” 1919. godine u podgoričkoj Jusovači bilo su zatvorena 153 crnogorska građana. O tome emigrantski “Glas Crnogorca” pominje među njima, pod brojem 22. i Nika Debelju, predsjednika Opštine Bar.

Nikola – Niko Debelja je bio i u međuratnom periodu oponent unitarističke Kraljevine SHS, i preferirao je transformaciju države u federalnu, u kojoj bi Crna Gora bila autonomna, zasebna i ravnopravna članica sa drugim konstituentima u južnoslovenskoj zajednici. Režim je Nika Debelju tretirao kao protivnika i zato je bio pod policijskim nadzorom zbog ideoloških i političkih uvjerenja. Tako je 8. februara 1922, u jednom službenog dokumentu načelnika podgoričkog okruga bio među većom grupom ljudi iz barskog sreza označen i žigosan kao jedan od vodenih “agenata Jovana S. Plamenca i Milutina Vučinića i kompanije koji rade po njihovim instrukijama i sa kojima stoje u stalnoj vezi“. (ministar Jovan  S. Plamenac je tada bio vođa crnogorske političke emigracije, predsjednik Vlade u egzilu, dok je general Milutin Vučinić, ministar vojni, bio poslije Plamenca predsjednik crnogorske Vlade u emigraciji).

Debelja je bio deklarisani opozicionar i jedan od osnivača, te član rukovodstva opozicione stranke crnogorskih federalista – zvanično Crnogorske stranke, od  osnivačkog Kongresa održanog u Podgorici 4. oktobra 1925, zatim član Glavnog odbora i jedan od vodećih autoriteta na području barskog sreza.

Prije oficijelne verifikacije poslaničke kandidatske Crnogorske stranke za srez barski za parlamentarne izbore u Kraljevini SHS 1927. godine, došlo je do izmjene, pa je poslanički kandidat, tada penzioner, Nikola Debelja ustupio svoje mjesto nosioca izborne liste za barski srez bivšem crnogorskom ministru i bivšem predsjedniku Crnogorske skupštine Petru Plamencu iz Boljevića, koji se vratio iz dugogodišnje političke emigracije.

Nikola Niko Debelja aktivno je učestvovao kao crnogorski državotvorni federalista u političkom životu do zavođenja Šestojanuarske diktature kralja Aleksandra Karađorđevića 1929. godine. Nakon obnavljanja parlamentarnog stranačkog života u Kraljevini Jugoslaviji, tokom 1935. godine, nastavlja djelatnost u okviru Crnogorske stranke (federalista) i značajno doprinosi njenoj partijskoj obnovi. Održava prepisku sa ondašnjim prvacima Crnogorske stranke dr Sekulom Drljevićem, Savom Vuletićem, Dušanom V. Vučinićem, Petrom Plamencem i ostalima. Podržava na parlamentarnim izborima u Kraljevini Jugoslaviji 5. maja 1935. godine opozicionu listu Udružene opozicije, koju je predvodio lider HSS-a i Seljačko-demokratske koalicije dr Vladimir Vlatko Maček. Takođe, na potonjim parlamentarnim izborima u Kraljevini Jugoslaviji, održanim 11. decembra 1938. godine, Nikola Debelja, kao funkcioner Crnogorske stranke, aktivno podržava listu Bloka narodnog sporazuma (Udružene opozicije u Kraljevini Jugoslaviji na čelu sa V. Mačekom). I tada je Niko Debelja, koji je bio već duže vremena penzioner, zbog svoje političke opozicione djelatnosti i zalaganja za prava Crne Gore i Crnogoraca, bio pod svojevrsnim udarom od strane režima. O tome postoje arhivski dokumenti, koje je istražio i objavio akademik prof. dr Šerbo Rastoder u knjizi “Politički život u Crnoj Gori 1929-1941”, u kojima je Debelja označen među političkim i ideološkim protivnicima režimske politike i Vlade Kraljevine Jugoslavije koju je predvodio dr Milan Stojadinović, lider Jugoslovenske radikalne zajednice. U zvaničnim spiskovima “nepodobrnih penzonera”, “protiv kojih treba preduzeti odgovarajuće mere”, sa područja barskog sreza označeni su prvaci crnogorskih federalista i komunista. Na tom spisku stigmatizovani su kao politički nepodobni iz barskog sreza: bivši crnogorski ministar u penziji Petar Plamenac, Marko Mrčarica – penzioner iz Starog Bara, Ilija Hajduković – penzioner, Niko Debelja – penzioner iz Bara, Ilija Srzentić – penzioner iz Ulcinja, Miloš Strugar – penzioner iz Ulcinja, za koga se u dokumentu kaže da je komunista.   

Niko Debelja je bio crnogorski zelenaš, federalista, a od 1941. godine pristalica uspostavljanja nezavisne Crne Gore pod italijanskim protektoratom, što je bila njegova zabluda. Nakon italijanske okupacije, tokom aprila 1941. godine, od članova i pristalica Crnogorske stranke, u brojnim gradovima i mjestima Crne Gore su tokom maja 1941. formirani Mjesni nacionalni komiteti, kao ogranci Privremenog crnogorskog nacionalnog momiteta za nezavisnu Crnu Goru, čije je sjedište bilo na Cetinju, a na čijem se čelu nalazio bivši crnogorski diplomata i emigrant i član rukovodstva Crnogorske stranke Jovo Mihailov Popović, sa Cetinja.

Početkom maja 1941. i u Baru je formiran Mjesni privremeni crnogorski komitet, koji je tada izabrao novu opštinsku upravu. Član tog komiteta bio je Niko Debelja, koji je postavljen za sreskog načelnika u Baru, dok je za predsjednika Opštine Bar u uslovima okupacije izabran Pero Jovović Đekić, o čemu piše ondašnji list “Zeta”, maja 1941. godine.

Nikola – Niko Debelja je kao član rukovodstva Crnogorske stranke i načenik Barskog sreza bio poslanik petrovdanskog Crnogorskog sabora na Cetinju 12. jula 1941, na kojemu je u uslovima italijanske okupacije proglašena “slobodna i nezavisna Kraljevina Crna Gora“ u interesnoj sferi Italije. Debelja je bio jedan od potpisnika te saborske deklaracije, 12. jula 1941, koja se održala na snazi nepuni jedan dan. Zapravo, nije nikada stvarno ni zaživjela, sem deklarativno.­

Na području Bara tokom 1941. Niko Debelja je sarađivao sa italijanskim vlastima. Tokom Drugog svjetskog rata, kao crnogorski zelenaš iz Bara, označavan je u nekim izvorima, dokumentima i kao “crnogorski separatista”. U svakom slučaju, bio je odan ideji slobodne Crne Gore i do kraja života privržen restauraciji crnogorske državnosti, naivno i pogrešno vjerujući tokom Drugog svjetskog rata da se do tog cilja može doći u saradnji sa stranim, okupacionim elementom, odnosno, italijanskim vlastima, što je predstavljalo loš i promašen izbor. Ugledni Niko Debelja je bio crnogorski patriota i njegove političke zablude ipak ne mogu umanjiti veliki i značajni doprinos za rodni Bar i državu.

Niko Debelja je umro tokom Drugog svjetskog rata, prema nama, za sada, dostupnim podacima. U komunističkim poslijeratnim izvorima iz 1945. godine, označen je kao pokojni. Precizan datum (godinu) i mjesto njegove smrti nijesmo uspjeli još uvijek spoznati, već to je potrebno naknadno utvrditi.

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (20) first appeared on BARinfo.

Među istaknutim i afirmisanim ličnostima u nomenklaturi vlasti Knjaževine i Kraljevine Crne Gore iz Mrkojevića (Mrkovića) nalazio se i barjaktar crnogorske vojske, a od 1880. (prema nekim podacima od 1886), do 1910. godine (kada je penzionisan), komandir mrkojevićkog bataljona crnogorske vojske Jusuf Ibrahimov (Braimov) Barjaktarević. On je jedno vrijeme bio i kapetan Mrkojevićke kapetanije u okviru države Crne Gore.

Rođen je u Veljem Selu 1850. godine, a umro je prirodnom smrću 4. oktobra 1913. godine u rodnom kraju. On je, kao i njegov otac barjaktar Ibrahim (Braim) Barjaktarević, pokazivao konstantnu lojalnost i privrženost crnogorskoj državi i njenom suverenu knjazu Nikoli I Petroviću Njegošu, od vremena ulaska Mrkojevića u sastav moderne i proširene države Knjaževine Crne Gore (faktički od 1877/78, a zvanično, nakon konačnog razgraničenja, 1884. godine). Barjaktar i komandir crnogorski Jusuf Barjaktarović bio je permanentno, do smrti, odani musliman, ispovjednik islamske vjere, dosljedni crnogorski lojalista i patriota.

Interesantno je da je 1881. godine barjaktar Jusuf Barjaktarević govorio o svojim saznanjima i shvatanju porijekla bratstva u Mrkojevićima, kojemu je pripadao, tvrdeći da su njegovi preci Barjaktarovići porijeklom iz plemena Pipera u okolini Podgorice i da su sa tog područja došli u Mrkojeviće (Mrkoviće). Mi tu njegovu tvrdnju, izrečenu 1881. godine, ne možemo, ni potvrditi, ni negirati, u istoriografskom pogledu, ali smo dužni reći da ona spada u domen usmenih istorijskih izvora (narodnog predanja), bez, još uvijek, mogućnosti provjere u primarnim i prvorazrednim pisanim istorijskim izvorima.

Prema našim raspoloživim podacima, ne i kategoričkoj tvrdnji, direktni prađed barjaktara Jusufa Barjaktarevića, zvao se Krsto, a Krstov sin Dabo, koji je prešao sa pravoslavlja na islam oko 1750. godine i koji je uzeo, nakon dobrovoljnog prijema islamske monoteističke religije, novo muslimansko ime Sinan. Sin Sinanov bio je Ibrahim (Braim), a njegov sin Jusuf. Sin barjaktara Jusufa dobio je ime po đedu i zvao se Ibrahim.

Takođe, od značaja je da istaknemo da prezime Barjaktarević iz Mrkojevića, konkretno govorimo, ima statusno porijeklo, smisao i značenje, odnosno, da je nastalo tako i po tome što su preci Jusufa Barjaktarevića iz Mrkojevića (Mrkovića) bili barjaktari, prvo osmanske (turske) vojske, a potom i crnogorske vojske, a to zvanje i položaj se u vojnoj i političkoj hijerarhiji i strukturi, po pravilu i običajima, nasljeđivalo od predaka i prelazilo je na potomke.

Naime, u ovom kontekstu je od značaja citirati dio iz zapisa crnogorskog diplomate Mitra Petrovog Plamenca, koji u putopisnom tekstu iz 1881. godine, nastalom nakon njegove višednevne posjete Mrkojevićima, konstatuje, u podnaslovu „Kuća barjaktara Dabovića”, i sljedeće: „Do 1877. g. nalagao je barjaktar badnjake i nosio zavjet u crkvu sv. Ilije. Ta ista kuća slavila je Ilin-dan. Prađeda barjaktarova zvali su Krsto, a sin Krstov bio je već Turčin i zvao se Dabo (inače Sinan) (Ispravno bi bilo reći, i u skladu sa istorijskim činjenica mada se Dabo islamizirao, ali etnički nije bio Turčin, već podanik Osmanskog carstva, kojemu su tada Mrkojevići u teritorijalnom i državnom smislu pripadali). Barjaktar Jusuf (Jusuf Barjaktarović/Barjaktarević, sin barjaktara Ibrahima, bio je i kapetan Mrkojevićke Kapetanije u sastavu Knjaževine Crne Gore) kaže da su njegovi stari došli iz Pipera, ali mi nije moga kazati od koje kuće tj. ne moga kazati svoje rođake, koji su ostali u Pipere i koji se tamo danas nalaze. Isti barjaktar Jusuf Ibrahimov kaza da ima u Mrkojeviće 1200 vojnika i da su prestali nalagati badnjake usled toga, što je kajmakan zabranio; a i hodže su radile u istome smislu. Svi Mrkojevići nalagali su badnjake do 1853, (Omer-pašine) godine (Faktografska greška je u pitanju. Prvi napad osmanske vojske na Crnu Goru pod zapovjedništvom Omer-paše Latasa bio je 1852. godine, a ne 1853), a od tada dostinja su nalagali, ali samo krijući jedan od drugoga, bojeći se da ne reče jedan drugome: kaurine“.

U ovoj naraciji, koja je kratki osvrt na biografiju barjaktara Jusufa Barjaktarevića, od važnosti je navesti i podatak da se u nekrologu Jusufu Barjaktareviću, objavljenom 1913. godine u „Glasu Crnogorca” nalazi tvrdnja da su mrkojevićki Barjaktarovići iz Veljeg Sela (neposredni preci Jusufovi), porijeklom od bratstva Bilića i da su se u XVI vijeku tako zvali (prezivali).

Mi nijesmo u prilici da potvrdimo ili demantujemo tu tvrdnju, budući da o tome još uvijek ne raspolažemo relevantnim istorijskim izvorima, ali smo dužni reći da je moguće izvjesnija i pouzdanija konstatacija, koja se nalazi u zapisu Mitra P. Plamenca iz 1881. godine, da su Barjaktarevići, konkretno porodično stablo Jusufa I. Barjaktarevića, porijeklom od starog bratstva Dabovića iz Mrkojevića. Odnosno, da je vjerovatno (u pitanju je ipak, djelimično osnovana, pretpostavka) da od Dabovića iz Mrkojevića potiču Barjaktarevići, takođe iz Mrkojevića, od kojih su bili istaknuti barjaktari Ibrahim (Braim) i sin mu Jusuf Barjaktarević, i to u vrijeme postojanja Knjaževine Crne Gore i vladavine knjaza – a od 1910. godine kralja Nikole.

Utoliko prije, što se u Defteru Skadarskog sandžakata iz 1485. godine, kad su Mrkojevići već bili potpali (od 1479), pod upravu Osmanskog carstva, a direktno vezano za tadašnji i taj popis i nahije Mrkojevići (Mërkodlar), pominje pet puta na različitim, posebnim, mjestima u istome defteru, ime Dabo, i to u smislu da ono označava pojedinačne pripadnike pet zasebnih porodica, te smo, mišljenja da je moguće da su neki od pripadnika tih pet porodica mogući krvni i porodični preci barjaktara i komandira Jusufa Barjaktarevića. Takođe, mišljenja smo da su od tih navedenih pet poimeničnih Daba (Dabo) iz osmanskog deftera 1485. godine, u stvari Dabovići u Mrkojevićima, a moguće i da su i znatno ranije njihovi preci bili u Mrkojevićima, ali to je otvoreno pitanje za dalja istraživanja.

Rekli smo već da je Jusuf I. Barjaktarević iz Veljeg Sela bio od 1880, a prema drugim podacima od 1886. godine komandir mrkojevićkog bataljona crnogorske vojske. On se više decenija nalazio na tome položaju. Kad je umro 4. oktobra 1913. godine, u 63. godini života, nekrolog povodom smrti objavio je „Glas Crnogorca“, sa Cetinja 12. oktobra 1913. godine.

Taj nekrolog komandiru Mrkojevićkom Jusufu Barjaktareviću, glasi:

„Jusuf Barjaktarević. Pišu nam iz Mrkojevića: 4. ov. mjeseca umro je komandir mrkojevićki Jusuf Barjaktarović.

Kuća Barjaktarovića bila je od davnina u Mrkojevićima jedna od prvih kuća, jer su iz te kuće bili barjaktari plemena. Prije su se zvali Bilići i jedan od njih odlikovao se u boju Turaka sa Mlečićima oko gradića Šasa (Svača), da su ga Turci postavili za barjaktara, što je u ovo doba značilo za starješinu plemena mrkojevićskog. To je bilo oko 1570. godine.

Barjaktarovići su se poturčili oko 1750. godine, ali za dugo vremena držali su stare običaje i slavili slavu (Spasov-dan).

Najznatniji od njih bio je Braim Barjaktarović, otac pokojnog komandira Jusufa.

Pokojni Jusuf rođen je 1850. godine. Kao mladić, ispred prvog rata, učestvovao je uz svojega oca u svima četovanjima oko Sutormana i Sozine, gdje se pokazao kao hrabar.

Poslije rata NJ.V. Gospodar, cijeneći važnost kuće Barjaktarovića, postavio je 1880. godine Jusufa za komandira mrkojevićskog, koju je dužnost pokojnik vršio svjesno i odano do nazad tri godine kada je stavljen u penziju.

Pokojni Jusuf bio je dobar i čestit domaćin, i jedan između najodanijih Muslimana Prijestolu i Otadžbini. Alah rahmet elejsen”.

Nekoliko istaknutih Mrkojevića bili su bataljonski barjaktari knjaževske i kraljevske crnogorske vojske. U tom smislu pored Jusufa Barjaktarevića neophodno je pomenuti da su barjaktari iz Mrkojevića u okviru Crmničko-primorske brigade crnogorske vojske u sastavu Barskog bataljona bili Nikola Andrović i u rezervi Božo Andrović, a u okviru Mrkojevićkog bataljona januara 1914. godine njegovi barjaktari bili su Jusuf Perazić i Smail Bošković. Božo Andrović iz Mikulića (pleme Mrkojevići) za vrijeme jubileja 1910. godine, prilikom uzdizanja Knjaževine Crne Gore na rang Kraljevine i proglašenja knjaza Nikole za kralja odlikovan je Danilovim ordenom V stepena. Tokom Prvog svjetskog rata od 1914. godine Nikola Andrović je bio bataljonski barjaktar crnogorske vojske. U ovom kontekstu je od važnosti istaći da su u srezu barskom prema statistici penzionisanih crnogorskih barjaktara 1928/29. godine, između ostalih bili iz Mrkojevića barjaktari u penziji Advi Barjaktarović (Barjaktarević) i Smail Bošković.

The post Mr Novak Adžić: Iz barske baštine (6) first appeared on BARinfo.