VOJVODA, SENATOR I MINISTAR VOJNI ILIJA PLAMENAC O OPERACIJAMA CRNOGORSKE VOJSKE ZA OSLOBOĐENJE BARA I ULCINJA (1877-1878) – 1. dio

Veoma značajna i markantna ličnost u istoriji Crne Gore druge polovine devetnaestog i prvih decenija dvadesetog vijeka bio je sveštenik, ratnik, heroj, plemenski kapetan, senator, vojvoda, vojskovođa i višedecenijski ministar vojni knjaževine Crne Gore Ilija Plamenac (rođen 1821. godine) iz sela Boljevići (Crmnica).

Bio je više decenija jedan od najbližih saradnika knjaza i kralja Nikole l Petrovića Njegoša, permanentno odan Crnoj Gori, njenoj državnoj i nacionalnoj slobodi i njenom suverenu. Istakao se u brojnim bitkama i ratovima, još iz Njegoševog vremena, te perioda vladavine knjaza Danila i knjaza Nikole, kao vojni strateg i komandant. Između ostalog napisao je i “Memoare” koji su objavljeni 2004. godine (priredio ih i predgovor napisao prof. dr Živko M.Andrijašević).

Vojvoda Plamenac umro je u dubokoj starosti 21. februara 1916. godine, na Cetinju, po julijanskom kalendaru, odnosno, 6. marta 1916, po gregorijanskom kalendaru.

O sudjelovanju vojvode Plamenca, između ostalog, u organizaciji, planiranju i komandovaju, u akcijama crnogororske vojske u cilju oslobođenja Bara i okoline, te Ulcinja, istoricar prof. dr Živko Andrijašević piše: “Poslije oslobođenja Nikšića, vojvoda Plamenac je sa svojim odredom došao na Virpazar, odakle je trebalo da pređe Sutorman i zaposjedne položaje između Bara i Ulcinja. U prvo vrijeme njegov je zadatak bio da spriječi dolazak turskih trupa iz Ulcinja ili Skadra u pomoć opsjednutom Baru, a tek onda da zauzme Ulcinj. Početkom novembra 1877. njegov odred je uspješno zaposio rejon Mrkojevića, nanijevši turskim trupama velike gubitke (700 mrtvih, 30 zarobljenih). Nakon utvrđivanja crnogorskih položaja u Mrkojevićima, vojvoda Plamenac je izvršio napad na brdo Možuru, sjeverno od Ulcinja. Na Možuri je bilo oko 2.000 turskih vojnika, ali je odred vojvode Plamenca uspio da ih primora na povlačenje. Time su stvoreni uslovi za napad na Ulcinj. Početkom januara 1878. godine otpočela je bitka za Ulcinj. Jedinice koje su vodile bitku za grad bile su pod direktnom komandom vojvode Ilije Plamenca. Nakon silovitog juruša na grad, koji je stajao dosta žrtava, Ulcinj je oslobođen 18. januara 1878. godine”. (Vojvoda Ilija Plamenac, “Memoari”, CID Podgorica-Udruženje Crmničana-Crmica, Podgorica, 2004, str. 12-13, Riječ priređivača dr Živka Adrijaševića).

Mi u ovom prilogu, i to u nekoliko nastavaka, citiramo kazivanje vojvode Ilije Plamenca u onoj formi, i jezički doslovno, kako je on govorio i pisao starim crnogorskim govorom, te kako je to i objavljeno u njegovim memoarima, s naglaskom da izdvajamo, konkretno, samo onaj dio koji se odnosi na akcije crnogorske vojske u vezi oslobođenja Bara i okoline i Ulcinja (1877-1878).

U memoarskim spisima vojvoda Ilija Plamenac polemiše sa nekim opisima i tvrdnjama vojvode Sima Popovića, oko bitaka za oslobođenje Bara i Ulcinja itd, i to svjedočenje vojvode Plamenca je zanimljivo i korisno za istorijsku nauku, pogotovo u kontekstu sagledavanja višeslojnih aspekata i naučnih objašnjenja ondašnjih planova i operativnih akcija crnogorske države i njenih vojnih prvaka, zapovjednika i realizatora uspješnih angažmana Crne Gore i njene vojske za oslobođenja Bara i okoline i Ulcinja od osmanske vladavine, u ratu 1876-1878. godine.

O tome vojvoda Ilija Plamenac piše:

“Vojvoda Simo Popović pisao je bojeve crnogorske. Simo Popović, on je bio sa Gospodarom na stranu Ercegovine. I one bojeve upisa je dobro zašto je onamo bio a bojeve koi su bili na stranu Erbanije nije pravedno upisa. Niti je on bio na one strane đe su veliki bojevi bili i velika se krv prolila no samo, po kaživanju…”

Potom vojvoda Plamenac kazuje:

“Mene je dao Gospodar Knjaz tu istoriu o bojeva u ratu što i’ je pisa’ vojvoda Simo da sve pročitam i đe gođ nađem da nije pravetno sve da ispravim. Ja sam sve pažljivo pročita’ i vidio sam dobro: đe je bio Gospodar, kao što sam više reka’, vojvoda Simo upisa’ je dobro a opet govorim đe nije bio s Gospodarom nije dobro. Na primjer ni oko Nikšića nije dobro i pravo kazato u njegovu istoriju. Na Bar, kaže da ga je uzeo sami vojvoda Mašo Vrbica a nikoga drugoga ne spomenjuje š njim. Vojvoda Simo nije kaza’ kakav je raspored bio kad se je na Bar udarilo i kudijen je koja vojska pošla i koju je Gospodar zapovijed dao i ko ono bi te najpriđe na Bar dođe, i ko najpriđe zva Barane na predaju.

Ja vojvodu Maša (odnosi se na vojvodu Maša Vrbicu – nap. N. A) ne kudim ali ga tu nije bilo. Vojvoda Simo ne kažuje ko uze Pontu ot Voluice i pristan barski i ko prvi dođe na More! Svaki može dobro razumjet, pošto sam ja primio zapovijed od Gospodara da prelazim preko Rijeke barske su njekolika bataliona da idem put Mrkojevića da vratim vojsku tursku koja ide Baru na pomoć. Vojvoda Simo u njegovo pismo ne kažuje te uzesmo sve do Bojane i do Gorica i do Taraboša i svu Krainu na pogled Jezera to jest Blata do Ckla sela veljega. Ovo može svaki dobro razumjet da nije nikakve muke bilo vojvodi Mašu oko Bara kad sam ja bio preko Bara s vojskom daleko više od sedam sahata a to i danas se zna đe je Bojana i Taraboš i sva Kraina iznad Blata.

Čitalac neka mi ne zamjeri, ja protivu vojvode Maša ne govorim. No ovo govorim protivu nepravice u pisanju a ja ovo sve bih.

U istoriju vojvode Sima vidio sam kako je stavio i zapisa’ upravo ništa kad se je grad Ulcinj uzeo, niti je zapisa’ to kakav je razpored bio i kuđen će koi batalion udariti i ko razređiva tu vojsku i kako se zovu ti komandiri i batalioni no je i tu stavio vojvodu Maša u prve gotovo a doša’ je već po razboju turskome kod Ulcinja. Nitko ne bježi ot maloga dijela no ot krivoga! A pravo je da je kazato kad se stavi top crnogorski kod Svetoga Đorđije i straža da ne može veće Bojanom put Skadra ništa proći a tako od Skadra Bojanom na More.

Ja priznajem da je vojvoda Simo jedan pametan čovjek i spisatelj poznati u srpstvo ali, nažalost, nije pita’ onoga ko je vazda s vojskom u bojeve bio i kakav je koi boj bio.

Vojnici koji su ginuli oko Bara na Pontu Makunjaru i Svrzigaće: 

                                                            Bar     Ulcinj

Ot bataliona Đoka Pejovića                5          12

         “   Nika Kusovca                  2           –

         “   serdara Rada Plamenca         2          34

         “   Mihaila Nišina Vučinića      10         –

         “   Maksima Pavićevića             8          –

         “   Krsta Boškovića                    3          –

         “   Zagarčana                            7          –

         “   Grubana Cerovića                8          3

         “   Vuksana Grujića                   2          2

         “   Stefana Matanovića              9          –

         “   Boška N. Martinovića           6          15

         “   Dobarskog                            2          1

         “   serdara Vlahovića                 6          5

                                                            _______

                                                            77        72”.

(Nastavlja se)