O MUFTIJI CRNOGORSKIH MUSLIMANA MURTEZI KARAĐUZOVIĆU – 1. dio
O muftiji crnogorskih muslimana Murtezi Karađuzoviću, iz Bara, pisano je u značajnoj mjeri u crnogorskoj istoriografiji, publicistici (štampi i periodici), te dijelom i u drugoj literaturi, književnog tipa, ali je, za sada, jedinu naučnu monografiju, izvanredno, akribično djelo, sa cjelovitom njegovom biografijom, napisao prof. dr Šerbo Rastoder, akademik. Objavio je 2019. godine, pod naslovom “Murteza Karađuzović (1865-1941), muftija crnogorskih muslimana”. O njemu je dr Rastoder pisao i u drugim naučnim djelima, kao i neki drugi autori.
Murteza Karađuzović bio je značajna ličnost u vjerskoj, političkoj i kulturnoj istoriji Crne Gore potonjih decenija XIX i nekoliko decenija XX vijeka. Rođen je u Baru 1865. godine, gdje je i preminuo , 8. oktobra 1941. godine. Porodica mu potiče od Karađoz-reisa iz Magnise u Anadoliji (Osmansko Carstvo, Turska). Njegov predak je sudjelovao u osmanskom zauzimanju, odnosno, osvajanju Bara 1571. godine. Murtezini roditelji bili su Kamber Karađuzović i Šemsa, rodom Lakomica. Imao je tri brata: Ibrahima, Saliha i Osmana.
Murteza (Murtezir) Karađuzović bio je obrazovana, ugledna i svestrana ličnost. Završio je vjeronauku kod Husein efendije Spice, poslije 1878. godine kadije u Baru, a potom i građansku školu. Bio je javni i kulturni radnik, vjeroučitelj u Mrkojevićima, višegodišnji dopisnik “Glasa Crnogorca” iz Bara, imam, te kadija u Baru, vjerski poglavar od juna 1912. godine svih muslimana u Kraljevini Crnoj Gori, političar, narodni poslanik, prevodilac, državni funkcioner Kraljevine Crne Gore – član njenog Državnog savjeta od 1911. godine. Ličnost koja je bila zagovornik i praktičar vjerske tolerancije i ravnopravnosti religijskih prava u Crnoj Gori.
Akademik prof. emeritus dr Šerbo Rastoder, između ostaloga, o tome i o muftiji Murtezi Karađuzoviću, u knjizi “Bošnjaci/Muslimani Crne Gore između prošlosti i sadašnjosti”, Podgorica, 2010, str. 19-20, piše:
Do donošenja Ustava pitanja duhovne jurisdikcije nad muslimanskim stanovništvom rješavana su zakonodavnim uredbama knjaza Nikole kao jedinog zakonodavca. U Ustavu iz 1905. godine ugrađena su rješenja koja su do tada praktikovana i precizno je određeno pitanje duhovne jurisdikcije nad ovom grupacijom stanovništva. U članu 129 crnogorskog Ustava određeno je da unutrašnja uprava nad muslimanima u Crnoj Gori pripada crnogorskom muftiji. U svojoj prijestonoj besjedi povodom proglašenja Ustava, knjaz Nikola je naglasio: ‘Našim državljanima, Muslimanima, koji ne ustupaju dobrim vladanjem, redom i poslušnošću i svojim hrišćanskim sugrađanima, potvrdio sam ‘Šerijat’ – zakon o braku i diobi i nasljedstvu i izravnao ih slobodno i pravima sa njihovom kršćenom braćom u državi, a duhovne veze, koje su ih vazda spajale sa njihovim Velikim kalifom, nijesu im sprečavane”.
Juna 1912. godine knjaz Nikola je za muftiju crnogorskih muslimana imenovao Murtezira Karaduzovića. Sjedište Glavne uprave šerijata je premješteno u Stari Bar.
Postavljanjem Karađuzovića za muftiju crnogorskim muslimanima, na to mjesto je došao duhovnik rođen u Crnoj Gori i ujedno je bilo popunjeno već duže godina upražnjeno mjesto, s obzirom da je Karađuzovićev prethodnik Tikvešalija (po narodnosti bio Pomak iz Bugarske) bio otuđen od sredine, a konačno je napustio Crnu Goru 1908. godine, poslije jedne naredbe crnogorske vlade da se mrtvac može ukopati tek poslije 24 sata. Tikvešalija je smatrao da je time povrijeđen šerijat i potom je otišao na tromjesečno odsustvo u Carigrad, odakle se nije htio povratiti. Inače, Tikvešaliju su ubili Bugari u njegovom rodnom Tikvešu u ratu 1912. godine.
Za razliku od svoga prethodnika, koji nije ostavio posebno prepoznatljiv trag tokom svoga boravka u Crnoj Gori, Murteza Karaduzović je bio značajna duhovna, kulturna i politička ličnost, koja je cjelokupnom svojom biografijom bila vezana za Crnu Goru i njenog gospodara, sa kojim je imao česte susrete, o čemu svjedoče brojne sačuvane anegdote koje žive u narodu do današnjih dana. Pored vjerske, Karaduzović je završio i crnogorsku osnovnu školu i vremenom je postao jedan od najobrazovanijih muslimana u Crnoj Gori. U tekstovima objavljivanim u „Glasu Crnogorca” i drugim listovima i časopisima iznosio je svoja viđenja o vjerskom i političkom položaju muslimana, potencirajući pri tome tolerantan stav knjaza Nikole.
Karijeru duhovnika započeo je kao imam u Mrkojevićima (Ravanj) 1881- 1882, potom je bio imam saborne džamije u Zaljevu kod Bara (1883), vjeroučitelj u školi u Mrkojevićima (1887), kadija i vjeroučitelj u Baru (1906- 1911), da bi 1911. godine bio postavljen za člana Državnog savjeta i na kraju 1912. godine, kao što je već navedeno, za muftiju crnogorskih muslimana, sa godišnjom platom od 5.000 perpera. Manje je poznato da je Karađuzović preveo sa turskog “Ilmihal” i štampao srpski prevod 1900. godine u Carigradu u Mahmutbegovoj štampariji. “Ilmihal” je imao 24 stranice, svaka strana je imala dva stupca, turski original i srpski prevod pisan arabicom. To je ujedno tada bio i jedini prevod “Ilmihala” sa turskog jezika.
Kada su poslije balkanskih ratova Crnoj Gori pripale teritorije sa brojnim muslimanskim stanovništvom, Karađuzović je, kao muftija crnogorskih muslimana, tražio (1913) da se njemu potčine muslimani sa ovih teritorija. Navedeni predlog je odbila crnogorska vlada zbog neriješenih odnosa sa Turskom. Duhovnu vlast nad muslimanima na tom području do juna 1913. godine imao je bjelopoljski muftija (za područje od Pljevalja do Peći), a od tada njegova se nadležnost proširila na Bijelo Polje i okolinu, Donji Kolašin i Rožajsku kapetaniju. U plavsko-gusinjskoj i pljevaljskoj oblasti muftije su bile posebne ličnosti (Šabo Musić i Derviš efendi Šećerkadić)”.
U ovom, prvom prilogu, jednom od nekoliko nastavaka o muftiji Murtezi Karađuroviću, mislim da je relevantno navesti i sljedeće:
Po slovu Ustava Knjaževine Crne Gore i pravnih normi i donijetih akata sa zakonskom snagom, naredni izbori za poslanike Crnogorske narodne skupštine održani su 14 / 27. septembra 1906. godine. Na osnovu izvršenih izbora i prema njihovim rezultatima, u ime Kapetanije Mrkojevićke, za narodnog poslanika u Crnogorskoj narodnoj skupštini, neposrednim, odnosno, ličnim glasanjem punopravnih birača, legalno i legitimno, njihovom većinskom voljom, izabran je za narodnog poslanika hodža Murteza (Murtezir Karađuzović) iz Starog Bara, koji se kandidovao u toj Kapetaniji, iako nije bio Mrkojević, ni po rođenju, ni stanovnik Mrkojevića, već je bio stanovnik Starog Bara.
Sljedeći izbori u Crnoj Gori za sastav nove Narodne skupštine na cijeloj njenoj teritoriji održani su 18 / 31. oktobra 1907. godine i na njima je ispred varoši Bar (grada Bara), gdje se kandidovao, za narodnog poslanika izabran hodža Murteza Karađuzović, kadija koji je na skupštinskim izborima 1906, godinu dana ranije, bio poslanik ispred Kapetanije Mrkojevićke.
(Nastavlja se)
