OSVRT NA PROŠLOST MRKOJEVIĆA (MRKOVIĆA) KOD BARA
Mrkojevići / Mrkovići su staro, vjekovno crnogorsko pleme, koje sačinjava skup brojnih bratstava, krvnosrodničih i drugih međusobno, na razne načine povezanih, mikrozajednica i nekoliko sela koja ulaze u njen sastav. Oni su, dominantno slovenskog-dukljanskog porijekla, a dijelom i ilirsko-romanske etničke osnove. U znatno manjoj mjeri u demografskoj istoriji Mrkojevića, govoreći primarno sa stanovišta etnogeneze (ili etničkog porijekla), pored ubjedljivo dominantnog slovensko-dukljanskog, te iliro-romanskog stanovništva, bilo je zastupljeno u određenom opsegu i prisustvo albanskog etničkog elementa.
Prvobitno, te nekoliko vjekova u kontinuitetu, Mrkojevići (Mrkovići) su bili pripadnici hrišćanske monoteističke religije. Primarno su, stoljećima, do islamizacije, bili pravoslavne, a jednim dijelom i katoličke konfesije. Mrko/je/vići, kako se navodi u “Istorijskom leksikonu Crne Gore”, u istoimenoj odrednici su, “pleme i oblast između planine Lisinj na sjeveru i Možure na jugu. Pod imenom Mrkojevići, u istorijskim izvorima prvi put se pominju 1409. kao narod žestoke naravi, koji je nastanjen na padinama planine Lisinj, na području 12 milja u dužini i 8 milja u širini. U XV vijeku ih je bilo 130 kuća i bili su poznati kao ratnici i najamnici koji su u vrijeme mletačke uprave plaćali perper po ognjištu. Po padu Skadra pod osmansku vlast 1479. godine, prišli su Osmanlijama. Godine 1482. bune se protiv Osmanlija koji pokušavaju da im nametnu danak i traže pomoć Barana, koji ih odbijaju i od tada su Mrko(je)vići bili u čestim sukobima sa Baranima. Padom Bara pod osmansku vlast 1571. i Mrko(je)vići definitivno postaju podanici Osmanskog carstva. U vrijeme osmanske dominacije bilježe se i prva masovnija iseljavanja Mrko(je)vića: 1611. godine u Poreč se iselilo 10 porodica sa 48 članova; 1622. godine, prvo njih 150, potom 35, a zatim još 20 porodica. Sve porodice su bile pravoslavne vjere, osim jedne islamizirane. Posljednja grupacija iseljenika od 6 porodica sa 22 člana u Istru stiže 1663. Prema podacima Marijana Bolice iz 1614. Mrko(je)vići su imali 260 kuća. Islamizacija Mrko(je)vića je počela početkom XVII vijeka, a najvećim dijelom su prešli u islam između 1693-1697. Manji dio pravoslavnih saplemenika ostao je da živi sa njima do današnjih dana. Prva džamija u Mrko(je)vićima je sagrađena 1752. godine u Veljem Selu i u njenoj gradnji je učestvovao i pravoslavni dio plemena. Krst Svetog Vladimira se smatra za jednu od plemenskih relikvija i u procesima iznošenja ovoga krsta na vrh Rumije na Trojičindan, učestvovali su predstavnici svih vjera sa barskoga područja. U vrijeme oslobođenja ovih krajeva od osmanske vlasti 1877. godine Mroko(je)vići su izbjegli za Skadar. Na poziv crnogorskog knjaza Nikole su se vratili. Mrko(je)vići su relativno brzo inkorporirani u crnogorsko društvo i državu, učestvujući u njenom javnom i političkom životu. Prema podacima iz 1879. u Mrko(je)vićima je živjelo 413 porodica sa 2190 stanovnika. Prvu građansku školu dobijaju 1886. Prema podacima iz 1901., Mrko(je)vići su raspolagali sa 4590 rala zemlje, 58 kosa livade, imali su 10.355 brava, 1557 goveda, 524 konja i 734 košnice pčela. Posjedovali su 13 mlinova u kojima je pravljeno maslinovo ulje sa 14.470 korijena maslina, proizvodili 294 barela vina i plaćali 13.332 kruna dacije. Gradnjom puta Bar-Ulcinj 1906. Mrko(je)vići su kolskim putem bili povezani sa ovim gradskim naseljima. Značajnije promjene u Mrko(je)vićima sa stanovišta privrednog razvoja, obrazovanja, kulture i demografije bilježe se tek u periodu poslije 1945., kada se na ovom području širi mreža obrazovnih institucija, povećava zapošljavanje u susjednim gradovima, ali bilježi i značajna ekonomska emigracija, naročito izražena u drugoj polovini XX vijeka. Na kraju XX vijeka, broj iseljenih porodica iz Mrko(je)vića iznosi 310 sa 1120 članova, od kojih je 168 porodica naseljeno u Čikagu (SAD), 53 u Njujorku (SAD), 59 u raznim evropskim gradovima i 30 u Australiji. Lingvistička istraživanju su pokazala da su Mrko(je)vići govorili posebnim dijalektom“.
Dr Luka Vujović u odbranjenoj doktorskoj disertaciji, pod naslovom “Mrkojevićki dijalekt” (1969), piše o govoru, a time i o jeziku Mrkojevića (Mrkovića) i navodi da je “ovaj dio našeg primorja imao karakter slovenski (crnogorski) od prvih istorijskih vremena, t.j. od zetskih Vojislavljevića i Popa Dukljanina, pisca čuvenog Barskog rodoslova. Mrkojevićki govor to potvrđuje cjelokupnom svojom strukturom: fonetikom, morfologijom, leksikom, pa i sintaksom“.
O istorijskom izrazu i, značajnim dijelom, o etničkom i nacionalnom identitetu Mrkojevića, na osnovu elementa jezičke pripadnosti, dakle, posebno u smislu jeziku, odnosno, govora, kojeg koriste vjekovima Mrkojevići (Mrkovići), akademik CANU prof. dr Pavle Mijović je svojedobno pisao da je “mrkojevićki govor takođe jedna prava jezička krajina“. Od važnosti je navesti da dr Pavle Mijović konstatuje da se u “Crmnici govori arhaičnim štokavskim govorom koji pripada grupi starocrnogorskih i primorskih govora. Okolina Bara, Mrkovići i Zupci čine posebnu barsku grupu u kojoj dominira mrkovićki govor, po nekima čak dijalekt“. Prema dr Pavlu Mijoviću, “Mrkovići su bili zajedno s Barom i Ulcinjom od 1443. do 1571. u sastavu Mletačke Republike, a u XVIII vijeku su islamizovani – pa se u ovim fazama mogu isljeđivati i uticaji venecijanske leksike i turskog jezika. Već po današnjem stepenu ispitanosti zna se da su italijanizmi u Mrkovićima mnogo manje zastupljeni nego u Crmnici, dok je uticaj turskog jezika na mrkovićki govor vrlo velik, a albanskog znatno manji. Ipak u mrkovićkom, kao u svim gegijskim govorima, redovno se čuje prilog ge s nominativom mjesto prijedlogom kod s genitivom pod uticajem albanskog (dođi (buirumte) ge-ja-urnoni te une-dođi kod mene)“.
Prema dr Pavlu Mijoviću, “sve ostale arhaične osobine starih crnogorskih govora uglavnom su kondezovane u govoru Mrkovića. Ali, on ima i neke izuzetno važne odlike, u prvom redu razvitak dugog jata u ekavsko e (dijete, diete, dete) zbog čega još uvijek predstavlja predmet živog interesovanja lingvista. Po nekima, ekavizam u mrkovićkom govoru je došao preko Skadra i sjeverne Albanije iz okoline Prizrena. Po drugima – mrkovićki dijalekt je ‘centralna oblast jednog našeg starog govora koji se protezao od planine Sutormana do rijeke Bojane…“
Zapravo, jezik i govor Mrkojevića (Mrkovića) je specifični izraz crnogorskog narodnog jezika i, kako piše Edhem Peročević, mrkojevićki (mrkovski) “govor, na svoj način, potvrđuje slovensko porijeklo i crnogorsku pripadnost Mrkovića…”.
