POMORSKI KAPETAN I CRNOGORSKI POLITIČAR NIKOLA – NIKO DEBELJA

Bezmalo da je zaboravljena značajna politička ličnost iz istorije Bara prve polovine XX vijeka – Nikola Niko Debelja. Mi ovim tekstom djelimično oživljavamo uspomenu na njega i njegov politički životopis, sa napomenom da je ovo samo fragmentarni prikaz njegovog djelovanja. Debelja, dakako, zaslužuje da se njegova biografija podrobno napiše i publikuje, ali ne i jednostrano, nego objektivno sagleda iz naučnog ugla, uvidom u različite istorijske izvore i bez pristrasnosti i ideoloških (dis)kvalifikacija.

Nikola – Niko je sin Josipa Debelje, rođen 1872. na Gretvi. Bio je ugledni građanin Bara iz stare, viševjekovne građanske, barske familije, uticajne, sa istorijskim značenjem. Po vjeroispovijesti bio je rimokatolik, a po pozivu, školovanju i zanimanju nautičar i pomorski kapetan, a kasnije političar i funkcioner u sistemu vlasti Knjaževine / Kraljevine Crne Gore. Upisao se u Nautičku školu u Kotoru školske 1888/89. godine, koju je potom uspješno završio. Aktiviran je i uspješno djelovao u pomorskoj službi Knjaževine Crne Gore.

Dr Dinko Franetović u knjizi “Historija pomorstva i ribarstva Crne Gore do 1918” piše, pozivajući se na “Glas Crnogorca”: “Dne 9. V. 1910 pod Bar je stigla divizija italijanskog ratnog brodovlja pod komandom admirala De Orestisa, a na floti se nalazio i član Vladalačkog Doma, princ od Udine. Flota se sastojala od osam brodova, i to: oklopnjače Regina Margherita, Benedetto Brin i Napoli, krstarice Agordat i torpedorazarača Enri, Lampo, Koatat i Bardo. Flota je pri dolasku pozdravila 21 hicem, na što je sa baterije Volovica odgovoreno istim brojem hitaca. Admirala De Orestisa su dočekali Nikolini (tadašnji otpravnik poslova italijanskog diplomatskog poslanstva na Cetinju – nap. N. A) i N. Debelja. Admiral je posjetio N. Squittia, talijanskog diplomatskog predstavnika na Cetinju“.

O Nikoli – Niku Debelju mr sci Ivan Jovović, pravnik i istoriograf, u knjizi pod naslovom “Prilozi za istoriju Barske nadbiskupije” piše da je bio “član upravnik i nadzornih odbora u više preduzeća i banaka u Knjaževini, odnosno, Kraljevini Crnoj Gori. Obavljao je funkciju predsjednika barske opštine. Odlikovan je sa više domaćih i inostranih medalja i priznanja, između kojih se izdvajaju Carski orden sv. Aleksandra IV stepena i Orden gvozdene krune – viteški krst austro-ugarskog cara Franca Josipa“. Ivan Jovović naučno piše da je Niko Debelja bio protivnik nasilnog prisajedinjenja Crne Gore Srbiji krajem 1918. godine.

U doba Kraljevine Crne Gore, Nikola – Niko Debelja bio je izabran za predsjednika barske opštine i tu funkciju je vršio za dobro i napredak opštine kojom je upravljao, u službi nezavisne države kojoj je ostao odan, uspravan, kad su se mnogi savijali i oportunistički ponašali, posve lojalan njenom suverenu Nikoli Petroviću Njegošu i ukupnom ustavno- pravnom poretku. Nakon aneksije Crne Gore 1918. godine, nije odstupio od svojih uvjerenja. Bio je i ostao osvjedočeni protivnik odluka Podgoričke skupštine iz novembra 1918. godine i pristalica očuvanja državnog subjektiviteta i individualnosti Crne Gore i politički protivnik novouspostavljenog režima. Nakon Podgoričke skupštine, ministar crnogorske Vlade u egzilu u Francuskoj Milo M. Vujović uspio je da uspostavi vezu sa dijelom pristalica opstanka Crne Gore kao države, sa područja Bara, među kojima i sa Nikom Debeljom. Vujović se u Brindiziju (Italija) ukrcao i stigao u barsko pristanište za skoro pet sati koncem 1918. godine. U Baru je uspostavio vezu sa kapetanom Nikom Debeljom i želio se sresti sa Mirkom Mijuškovićem, profesorom, nekadašnjim ministrom prosvjete i crkvenih poslova, ali mu je Debelja rekao da je nemoguće utanačiti da se on i Mijušković sastanu na “motor-boutu”, jer vlasti na Pristanu drže oponenti. Nakon toga, ministar Vujović se vratio u Brindizi.

Niko Debelja, kao dokazani protivnik novostvorenog političkog stanja, uhapšen je i zatvoren u podgorički zatvor Jusovača koncem 1918. godine. Bio je pristalica zelenaških snaga, koje su organizovale, a izvele januara 1919. po novom, gregorijanskom kalendaru, Božićni ustanak. Prema oficijelnim podacima crnogorske Vlade u egzilu, publikovanim u službenom listu Kraljevine Crne Gore, “Glasu Crnogorca” 1919. godine u podgoričkoj Jusovači bilo su zatvorena 153 crnogorska građana. O tome emigrantski “Glas Crnogorca” pominje među njima, pod brojem 22. i Nika Debelju, predsjednika Opštine Bar.

Nikola – Niko Debelja je bio i u međuratnom periodu oponent unitarističke Kraljevine SHS, i preferirao je transformaciju države u federalnu, u kojoj bi Crna Gora bila autonomna, zasebna i ravnopravna članica sa drugim konstituentima u južnoslovenskoj zajednici. Režim je Nika Debelju tretirao kao protivnika i zato je bio pod policijskim nadzorom zbog ideoloških i političkih uvjerenja. Tako je 8. februara 1922, u jednom službenog dokumentu načelnika podgoričkog okruga bio među većom grupom ljudi iz barskog sreza označen i žigosan kao jedan od vodenih “agenata Jovana S. Plamenca i Milutina Vučinića i kompanije koji rade po njihovim instrukijama i sa kojima stoje u stalnoj vezi“. (ministar Jovan  S. Plamenac je tada bio vođa crnogorske političke emigracije, predsjednik Vlade u egzilu, dok je general Milutin Vučinić, ministar vojni, bio poslije Plamenca predsjednik crnogorske Vlade u emigraciji).

Debelja je bio deklarisani opozicionar i jedan od osnivača, te član rukovodstva opozicione stranke crnogorskih federalista – zvanično Crnogorske stranke, od  osnivačkog Kongresa održanog u Podgorici 4. oktobra 1925, zatim član Glavnog odbora i jedan od vodećih autoriteta na području barskog sreza.

Prije oficijelne verifikacije poslaničke kandidatske Crnogorske stranke za srez barski za parlamentarne izbore u Kraljevini SHS 1927. godine, došlo je do izmjene, pa je poslanički kandidat, tada penzioner, Nikola Debelja ustupio svoje mjesto nosioca izborne liste za barski srez bivšem crnogorskom ministru i bivšem predsjedniku Crnogorske skupštine Petru Plamencu iz Boljevića, koji se vratio iz dugogodišnje političke emigracije.

Nikola Niko Debelja aktivno je učestvovao kao crnogorski državotvorni federalista u političkom životu do zavođenja Šestojanuarske diktature kralja Aleksandra Karađorđevića 1929. godine. Nakon obnavljanja parlamentarnog stranačkog života u Kraljevini Jugoslaviji, tokom 1935. godine, nastavlja djelatnost u okviru Crnogorske stranke (federalista) i značajno doprinosi njenoj partijskoj obnovi. Održava prepisku sa ondašnjim prvacima Crnogorske stranke dr Sekulom Drljevićem, Savom Vuletićem, Dušanom V. Vučinićem, Petrom Plamencem i ostalima. Podržava na parlamentarnim izborima u Kraljevini Jugoslaviji 5. maja 1935. godine opozicionu listu Udružene opozicije, koju je predvodio lider HSS-a i Seljačko-demokratske koalicije dr Vladimir Vlatko Maček. Takođe, na potonjim parlamentarnim izborima u Kraljevini Jugoslaviji, održanim 11. decembra 1938. godine, Nikola Debelja, kao funkcioner Crnogorske stranke, aktivno podržava listu Bloka narodnog sporazuma (Udružene opozicije u Kraljevini Jugoslaviji na čelu sa V. Mačekom). I tada je Niko Debelja, koji je bio već duže vremena penzioner, zbog svoje političke opozicione djelatnosti i zalaganja za prava Crne Gore i Crnogoraca, bio pod svojevrsnim udarom od strane režima. O tome postoje arhivski dokumenti, koje je istražio i objavio akademik prof. dr Šerbo Rastoder u knjizi “Politički život u Crnoj Gori 1929-1941”, u kojima je Debelja označen među političkim i ideološkim protivnicima režimske politike i Vlade Kraljevine Jugoslavije koju je predvodio dr Milan Stojadinović, lider Jugoslovenske radikalne zajednice. U zvaničnim spiskovima “nepodobrnih penzonera”, “protiv kojih treba preduzeti odgovarajuće mere”, sa područja barskog sreza označeni su prvaci crnogorskih federalista i komunista. Na tom spisku stigmatizovani su kao politički nepodobni iz barskog sreza: bivši crnogorski ministar u penziji Petar Plamenac, Marko Mrčarica – penzioner iz Starog Bara, Ilija Hajduković – penzioner, Niko Debelja – penzioner iz Bara, Ilija Srzentić – penzioner iz Ulcinja, Miloš Strugar – penzioner iz Ulcinja, za koga se u dokumentu kaže da je komunista.   

Niko Debelja je bio crnogorski zelenaš, federalista, a od 1941. godine pristalica uspostavljanja nezavisne Crne Gore pod italijanskim protektoratom, što je bila njegova zabluda. Nakon italijanske okupacije, tokom aprila 1941. godine, od članova i pristalica Crnogorske stranke, u brojnim gradovima i mjestima Crne Gore su tokom maja 1941. formirani Mjesni nacionalni komiteti, kao ogranci Privremenog crnogorskog nacionalnog momiteta za nezavisnu Crnu Goru, čije je sjedište bilo na Cetinju, a na čijem se čelu nalazio bivši crnogorski diplomata i emigrant i član rukovodstva Crnogorske stranke Jovo Mihailov Popović, sa Cetinja.

Početkom maja 1941. i u Baru je formiran Mjesni privremeni crnogorski komitet, koji je tada izabrao novu opštinsku upravu. Član tog komiteta bio je Niko Debelja, koji je postavljen za sreskog načelnika u Baru, dok je za predsjednika Opštine Bar u uslovima okupacije izabran Pero Jovović Đekić, o čemu piše ondašnji list “Zeta”, maja 1941. godine.

Nikola – Niko Debelja je kao član rukovodstva Crnogorske stranke i načenik Barskog sreza bio poslanik petrovdanskog Crnogorskog sabora na Cetinju 12. jula 1941, na kojemu je u uslovima italijanske okupacije proglašena “slobodna i nezavisna Kraljevina Crna Gora“ u interesnoj sferi Italije. Debelja je bio jedan od potpisnika te saborske deklaracije, 12. jula 1941, koja se održala na snazi nepuni jedan dan. Zapravo, nije nikada stvarno ni zaživjela, sem deklarativno.­

Na području Bara tokom 1941. Niko Debelja je sarađivao sa italijanskim vlastima. Tokom Drugog svjetskog rata, kao crnogorski zelenaš iz Bara, označavan je u nekim izvorima, dokumentima i kao “crnogorski separatista”. U svakom slučaju, bio je odan ideji slobodne Crne Gore i do kraja života privržen restauraciji crnogorske državnosti, naivno i pogrešno vjerujući tokom Drugog svjetskog rata da se do tog cilja može doći u saradnji sa stranim, okupacionim elementom, odnosno, italijanskim vlastima, što je predstavljalo loš i promašen izbor. Ugledni Niko Debelja je bio crnogorski patriota i njegove političke zablude ipak ne mogu umanjiti veliki i značajni doprinos za rodni Bar i državu.

Niko Debelja je umro tokom Drugog svjetskog rata, prema nama, za sada, dostupnim podacima. U komunističkim poslijeratnim izvorima iz 1945. godine, označen je kao pokojni. Precizan datum (godinu) i mjesto njegove smrti nijesmo uspjeli još uvijek spoznati, već to je potrebno naknadno utvrditi.