MRKOJEVIĆI U NARODNO-OSLOBODILAČKOM ODBORU U BARU (1941-1945)

Brojni Mrkojevići su bili izuzetno aktivni, značajni i zaslužni u formiranju i radu partizanskog Narodno-oslobodilačkog odbora u Baru (1941-1945), koji je bio lokalni dio šireg crnogorskog i jugoslovenskog NOP-a, socijalističke revolucije i primarne borbe protiv okupatora i domaćih kolaboranata i kvislinga tokom Drugog svjetskog rata na jugoslovenskom prostoru.

Značajan dio pripadnika plemena Mrkojevića, bili su očevidno, u ratnim okupacionim uslovima, na barskom, ulcinjskom području i šire (a naročito u uslovima kad su Mrkojevići 1941. godine, nakon sloma Kraljevine Jugoslavije, odlukom naci-fašistističkih sila Italije i Njemačke, tada stvorenoj, marionetskoj tzv. „Velikoj Albaniji“), privrženi antifašističkoj, partizanskoj, oslobodilačkoj borbi (ali i KPJ, koja je bila vođa borbe protiv okupatora), djelujući, odvažno, uticajno i hrabro, u cilju oslobođenja zemlje i naroda od osvajača.

U Baru je, od kraja 1941. godine, jako zapaženo i aktivno učešće u ilegalnom barskom narodnooslobodilačkom odboru imao imam (hodža) iz Mrkojevića Hasan Šlaković, istaknuti slobodar, rodoljub, partizan. Imam Hasan Šlaković je rođen 20. februara 1892. godine u Dobroj Vodi, a umro je 1971. godine u Sarajevu. Potiče iz uticajne i ugledne familije, i njegovi preci bili su imami (otac i đed). Hasan je bio imam u Dobroj Vodi, Tuđemilima i Omerbašića džamiji u Starom Baru. Izabran je 24. decembra 1941. godine za predsjednika ilegalnog Narodno-oslobodilačkog odbora u Baru. Na tome položaju, tokom rata, zamijenio ga je septembra 1944. godine brat Jusuf Šlaković (sekretar barskog NOO je tada postao Krsto Nikočević, isto tako Mrkojević, iz Dobre Vode), a on je tada postao član NOO u barskom srezu. Tokom trajanja rata, zbog ilegalnog rada i pripadnosti NOB-u Hasan je više puta zatvaran. Poslije rata i oslobođenja zemlje i naroda, Hasan Šlaković je 1947. godine izabran za člana Vrhovnog islamskog starješinstva FNRJ, čiji je centar bio u Sarajevu.

Pored njega, od Mrkojevića u tome NOO ratnom odboru zapažena je, pored ostalih, i uloga partizana i rodoljuba Abdulaha Šlakovića, ali i drugih Mrkojevića (Mrkovića). Inače, imam Hasan Šlaković je jedan od inicijatora osnivanja prvog Narodnooslobodilačkog odbora na južnom Jadranu, i to u Baru, te njegov prvi i višegodišnji predsjednik. Barski Narodnooslobodilački odbor djelovao je u ilegalnim uslovima i najčešće se sastajao, u tajnosti, u kući hodže, imama Hasana Šlakovića. Taj odbor je djelovao do konačnog oslobođenja Jugoslavije 15. maja 1945. godine.

Jusuf Šlaković rođen je 5. aprila 1899., u Dobroj Vodi, a umro je 30. juna 1980. godine. Završio je nižu gimnaziju u Podgorici, a potom Trgovačku akademiju u Beogradu. Prije izbijanja Drugog svjetskog rata na prostoru Kraljevine Jugoslavije (1941), Jusuf je bio opštinski službenik, kao i predsjednik Opštine Mrkojevići. Tokom trajanja rata, bio je predsjednik NOO Opštine barske. Po završetku rata i oslobođenja zemlje i naroda, je, kasnije, biran za poslanika Republičkog Vijeća Narodne Skupštine NR Crne Gore.

Krsto Nikočević je još ranije, poslije kapitulacije Italije, kao i još nekoliko partizana, pripadnika NOB-a, septembra 1943. godine postao član opštinskog NOO u Baru. U članstvu barskog Narodno-oslobodilačkog odbora i područnih mu mjesnih odbora, tokom rata, bio je i jedan dio boraca, pripadnika NOR-a iz plemena Mrkojevići. Neke od njih istaknutih već smo prethodno spomenuli. Mi, u ovom tekstu, bitno je to da naglasimo, govorimo samo o onim članovima barskog NOO, koji su bili iz Mrkojevića (koji su pripadali naseljima, selima unutar tog plemena), jer je to osnova, odnosno, predmet našeg proučavanja i ekspozicije.

O djelovanju barskog NOO, detaljno i pouzdano piše Tomo J. Jovetić, koji, između ostalog, u svom istoriografski dragocjenom tekstu, svjedočenju, pod naslovom „NOO-Narodna vlast od osnivanja 24.12. 1941. do 15. 05. 1945. na teritoriji stare opštine Bar“, govoreći o ratnom kontekstu, kao i o nekim zbivanjima na području Bara i okoline tokom toga perioda, vjerodostojno piše o glavnim ciljevima, zadacima i suštinskom djelovanju navedenog barskog NOO, te, u tom smislu, on konstatuje i sljedeće: „Ponovnim aktiviranjem NOP-a i partizanske grupe na terenu Bara, izvršene su pripreme za formiranje narodne vlasti-opštinskih NOO. Aktivnost KPJ na okupljanju rodoljuba za NOB bila je uspješna i tako je došlo do formiranja opštinskog NOO, 24. 12. 1941. god, u koji su ušli izuzetno uticajni i NOP-u odani ljudi sve tri vjere (musliman, katolik i pravoslavni). Zadaci NOO bili su uglavnom: okupiti-pridobiti poštene ljude za NOP, a zatim formirati odbor u dvije varoši i sela: ne dozvoliti vjerske razmirice koje idu u prilog okupatoru, onemogućiti potpisivanje odluke za prisajedinjenje Bara Albaniji; razbiti pokušaj organizovanja mladih za odlazak u Bosnu-četnički pokret-kao i za nacionalističku četu u Baru, a kasnije regrutovanje za „gvozdeni puk“; pomoći ljudima u logoru u Baru; poslije devetog septembra 1943. prikupljati: hranu, obuću, odjeću, sanitetski materijal i drugo za partizane u Mikulićima; formirati varoške i seoske NOO uz pomoć članova okružnog i sreskog komiteta KPJ i sreskog NOO Bar (Veliša Leković-Niko Đakonović-Vojo Srzentić-Dušan Đurović); pomoći partizanskim porodicama i drugim siromašnima odanim NOP-u“, itd., te, između ostalog, „od prvog dana formiranja odbora do oslobođenja Bara, poslati što više sposobnih ljudi u NOVOJ“.

Autor citiranog rada Tomo I. Jovetić precizira da su članovi barskog NOO, nakon oslobođenja Bara od okupatora 24. novembra 1944. godine, istoga dana „prešli u oslobođeni grad“, te zatim dodaje: „Oslobođenjem Bara i Ulcinja u Mrkojevićima je formiran opštinski NOO. Za predsjednika Odbora izabran je Jusuf Šlaković, koji je od septembra 1944. godine bio predsjednik opštinskog NOO Bar, a za sekretara Krsto Nikočević, jer je Dobra Voda i ranije pripadala Mrkojevićima“. Od značaja je, u ovom kontekstu, istaći da je NOO opštine Bar imao nekoliko lokalnih, mjesnih, seoskih NOO i to na Pristanu, u Starom Baru, u Tuđemilima, Sustašima, Velikim i Malim Mikulićima, Bartuli-Rapu, te u Burtaišima, Bjelišima, Polju, Čelugi, Tombi, Zaljevu, Dobroj Vodi, Gornjim i Donjim Podima, Turčinima-Velembusima i Zupcima. Konkretno, kada se to tiče mjesnih, lokalnih NOO odbora, koji pripadaju plemenu Mrkojevići, da su njihovi članovi u Velikim Mikulićima bili: Osman Perazić (predsjednik), te Milo Markičić i Savo Marljukić, dok je u Malim Mikulićima bio Osman Peričić i još predstavnici pojedinih porodica. U Dobroj Vodi članovi mjesnog NOO odbora bili su: Veliša Nikočević (predsjednik), te Suljo Nikočević i Krsto Nikočević. U Gornjim Podima član i predsjednik NOO bio je Mehmet Perazić, te Mujo Dibra i još jedan predstavnik iz bratstva Perazića. Treba reći da je i u Donjim Podima postojao mjesni NOO, sa nekoliko članova: Tahir Livar (sin Suljo) i Tahir Suličić (Tuđemilac).