MRKOJEVIĆI TOKOM PRVOG SVJETSKOG RATA DO PADA CRNE GORE POD AUSTRO-UGARSKU OKUPACIJU (1914-1916)
U Prvom svjetskom ratu, Crna Gora je učestvovala na strani sila Velike Antante. Čitavo vrijeme, vojno i politički, bila je vjerni, potpuno lojalni i stradalnički ratni saveznik savezničkim silama.
Crnogorska narodna skupština donijela je, 1. avgusta 1914. godine, jednoglasnu odluku da odmah treba objaviti rat Austro-Ugarskoj i pozvala je Crnogorski dvor i Vladu da to zvanično urade. Kraljevina Crna Gora je objavila rat Austro-Ugarskoj carevini 6. avgusta, svrstavajući se, bezuslovno, na stranu Srbije u objavljenom ratu i silama iz bloka Antante, a protiv Centralnih sila, te je dva dana kasnije, objavila rat Njemačkoj carevini.
U Prvom svjetskom ratu, Crna Gora je doživjela vojni poraz. Odredba o polaganju oružja i raspuštanju crnogorske vojske potpisana je 25. januara 1916. godine. Faktički, mada ne ustavno i zakonito, formalno, Crna Gora je tada “kapitulirala”, iako, potom, akt o kapitulaciji nije nikad legalno i legitimno potpisan od strane ovlašćenih predstavnika crnogorskog Dvora kralja Nikole Petrovića i Vlade, na čelu sa Lazarem Mijuškovićem, koji su se već nalazili u egzilu, u Francuskoj.
Muslimani/muhamedanci, koji su živjeli u okviru Crne Gore, aktivno su, jer su bili njeni lojalni i punopravni državljani, učestvovali u ratnim operacijama crnogorske vojske tokom Prvog svjetskog rata. Djelovali su u nekoliko bataljona.
Crnogorski muslimani, a time i Mrkojevići islamske vjere, u prvom Balkanskom ratu (1912-1913) vršili su, odlukom najviših državnih organa Kraljevine Crne Gore, dominantno, pozadinske i logističke poslove i akcije, u aktuelnim ratnim uslovima. No, , situacija se znatno promijenila izbijanjem Prvog svjetskog rata 1914. godine, jer su tada crnogorski muslimani, pored obavljanja i pozadinskih poslova, aktivno učestvovali u ratnim dejstvima crnogorske vojske, premda “su na osnovu ranije dobijenih privilegija mogli ostati pasivni”. No, i u tom smislu, treba biti, koliko je objektivno moguće, precizniji u formulaciji, jer je činjenica da, kako zaključuje istoričar mr Milan Šćekić, vezano za prethodno izrečenu tezu i tvrdnju: “Ova se konstatacija odnosi na muslimane iz ‘starih granica’ Crne Gore (Bar, Ulcinj, Podgorica), jer su u njih crnogorske vlasti imale više povjerenja, nego u njihovu jednovjernu braću iz novooslobođenih krajeva”.
U naučnoj istoriografiji, istican je, nerijetko, podatak, da je 1914. godine, u ratnim okolnostima, formiran, u okviru crnogorske vojske jedan muslimanski bataljon, pod komandom muftije Murteze (Murtezira) Karađuzovića. Pored Mrkojevićkog bataljona crnogorske vojske, Muslimani koji su živjeli u okviru Primorske nahije (oblasti), bili su pripadnici i Šestanskog, Krajinskog, Barskog, Ulcinjskog i Dobrovoljačkog bataljona crnogorske vojske itd. Naravno, u sastavu crnogorske vojske, tokom Prvog svjetskog rata, djelovali su, učestvovali, u ratnim operacijama i Albanci iz barskog, ulcinjskog i drugih područja Crne Gore, ali to nije predmet ovog našeg priloga.
Konkretno, prema istraživanjima i zaključcima mr Milana Šćekića: “Muslimani iz starih granica Crne Gore (Primorja) bili su stacionirani na Ljevokrilnom sektoru Lovćenskog odreda, gdje je djelovalo 7 bataljona crnogorske vojske i to: Gornjo-Crmnički, Donjo-Crmnički, Barski, Dobrovoljački, Mrkojevićki, Ulcinjski i Kombinovani bataljon”. Dakle, na južnom dijelu fronta Lovćenskog odreda crnogorske vojske, operisala su 4 muslimanska bataljona i to: Muhamedanski (Barski), Mrkojevićki, Krajinski i Ulcinjski. Mrkojevićki bataljon je, formacijski, pripadao tada Srednjoj koloni Lovćenskog odreda.
Mrkojevići su, kao aktivni sudionici rata, pružali značajnu logistiku dejstvima crnogorske vojske i pokazali svoju lojalnost državi i njenoj vojsci. Nekoliko njih je poginulo, a pojedini pripadnici crnogorske vojske iz Mrkojevića su umrli od posljedica ratovanja. Komandant Mrkojevićkog bataljona u Prvom svjetskom ratu bio je komandir (major) crnogorske vojske Mehmed Peković iz Mikulića (Mikulići su tada pripadali Kapetaniji Mrkojevićkoj u administrativnom uređenju Knjaževine, potom i Kraljevine Crne Gore). Komandir Peković je bio nosilac visokih crnogorskih državnih i vojnih odlikovanja, a 1910. godine kralj Nikola ga je odlikovao ordenom “Za nezavisnost Crne Gore”, odnosno ordenom knjaza Danila I Petrovića-Njegoša, onda, najvećim crnogorskim službenim odlikovanjem.
Vojnik i istaknuti borac Mrkojevićkog bataljona crnogorske vojske u Prvom svjetskom ratu Asan Dabeza (Hasan-Asan Dabezić) iz Mrkojevića hrabro je poginuo u borbi za neprijateljem tokom aprila 1915. godine i to na barskom području. Njegovu pogibiju u ratu Crne Gore sa austro-ugarskim trupama, konstatuje i „Glas Crnogorca“, neslužbeno glasilo crnogorskog Dvora i Vlade u članku publikovanom na osnovu zvaničnog saopštenja Ministarstva vojnog Kraljevine Crne Gore od 10. aprila 1915. godine. O Asanu Dabeziću (Hasanu Dabezi/ću), koji je, kao ratnik, položio svoj život u odbrani Kraljevine Crne Gore u ratu sa austro-ugarskom vojskom, tokom Prvog svjetskog rata, znatno kasnije je ispjevana i narodska, epska pjesma, koja se pogotovo preko gusala pronosila u Mrkojevićima, širom Crne Gore i u dijaspori.
Iz Bataljona mrkojevićkog crnogorske vojske tokom Prvog svjetskog rata, od posljedica ratovanja, umro je vojnik (redov) Cano Suljov Peročević, o čemu izvještava „Glas Crnogorca“ u broju 10 od 28. februara 1915. godine, na osnovu službene objave Ministarstva vojnog Kraljevine Crne Gore.
Takođe, prema podacima, objavljenim u „Glasu Crnogorca“ 24. oktobra 1915. godine, u “Listi gubitaka“, gdje se daje popis žrtava rata od 9. oktobra 1915. godine, pored ostalog se obznanjuje da je iz Bataljona mrkojevićkog crnogorske vojske umro vojnik Osman Mehmetov Rašketa (Rašketić, iz Dobre Vode).
Kad je početkom 1916. godine okupirana Crna Gora, od strane Austro-Ugarske, pod njenu upravu potpali su i Mrkojevići. O statusu i teškom životu Mrkojevića za vrijeme austro-ugarske okupacije Crne Gore (1916-1918) istraživač Edhem Peročević piše: „Austrougarska vojska ušla je u Bar 22. januara 1916. godine. Okupiranu Crnu Goru su podijelili na okružna područja. Mrkovići su pripali području Starog Bara. Odmah je u Pečuricama otvorena žandarmerijska stanica sa komandirom Rogulićem, koji je Mrkovićima ostao u sjećanju kao vrlo oštar i strog čovjek. Okupatorska vlast brzo je počela sa terorom i pljačkom. Prvi su na udaru bili oficiri crnogorske vojske i drugi sumnjivi mještani. Zarobljeni su i deportovani u zloglasni logor Boldogasonj. Poslije je uslijedilo brojnije odvođenje ljudi, ali se ono završilo u Igalu. Odatle su zarobljenici preko Cetinja vraćeni kućama. Uporedo sa zarobljavanjem i deportovanjem ljudi vršena je otimačina žitarica, ulja, stoke i drugih prehrambenih proizvoda. Iz domaćinstava je opljačkano bakarno posuđe, a sa crkava Sveti Ilija u Veljem Selu i Sveti Nikola u Mikulićima i Dobroj Vodi odnešena su zvona. Tako ojađen i glađu iscrpljen narod 1917. napao je teški virus gripa tzv. „španjolica“, koji je izazvao pravi pomor među stanovništvom. U istom danu umiralo je po više ljudi, čak i iz iste familije, a mnoge familije su se i ugasile“.
Bar i njegova okolina oslobođeni su od austro-ugarske okupacione vlasti 26. oktobra 1918. godine.
