BARSKI NADBISKUPI ANDRIJA I VICKO ZMAJEVIĆ O MRKOJEVIĆIMA
Barski nadbiskup, istoričar i pisac, doktor teologije i filozofije Andrija Zmajević u prvom izvještaju o Barskoj nadbiskupiji, podnesenom Svetoj Kongregaciji za širenje vjere u Rimu 3. novembra 1671. godine, piše o Mrkojevićima i njihovoj ondašnjoj vjerskoj pripadnosti, navodeći da je u Mrkojevićima lično boravio, u službenoj vizitaciji, i time se neposredno upoznao sa tadašnjom situacijom u istome plemenu.
Zmajević tvrdi da su tada svi Mrkojevići, dakle, homogeno i u cjelini, bez izuzetka, bili u vjerskom smislu pravoslavci (kako on kaže, shodno tadašnjoj katoličkoj terminologiji, „šizmatici“), to jeste, da su bili svi pravoslavni hrišćani, što upućuje, ako slijedimo tvrdnje iz njegovog izvještaja (koji je primarni i prvorazredni istorijski izvor), na zaključak da islamizacija Mrkojevića, odnosno, njihov prelazak na islam, tada nije bio u zamahu, odnosno, da nije bio ni otpočeo taj proces.
Dr Savo Marković iznosi sljedeće podatke o biografiji dr Andrije Zmajevića, barskog nadbiskupa, koji je u svom izvještaju Sv. Kongregaciji za širenje vjere u Rimu podnio prvi izvještaj 1671, u kojem, između ostalog, on kratko govori o Mrkojevićima i njima učinjenoj vizitaciji. Naime, naučni istraživač Savo Marković o njemu piše: „Andrija Zmajević, rođen 1624, školovao se u Rimu, gdje je promovisan za doktora teologije i filozofije. Godine 1656. postao je peraški sveštenik i opat samostana sv. Đorđa na ostrvu. Mada je i ranije po njenom nalogu pratio prilike na svom području, 1660. dobija u Rimu nova zaduženja od Kongregacije – da ispita mogućnost misionarskog rada u krajevima pod turskom vlašću. Godine 1664. postaje apostolski vikar budvanske biskupije i povjerenik sv. Stolice, a 23. februara 1671. barski nadbiskup i primas Srbije. Kao nadbiskup, stolovao je u Paštrovićima. U crkvi sv. Tekle u Spiču održao je 10. decembra 1674. dijecezanski sinod na narodnom jeziku, a akti sinoda su napisani istim, da bi ih budvanski vikar Bernard preveo za Illyricum Sacrum. Umro je 7. septembra 1694.; sahranjen je u Perastu, u maloj kapeli Gospe od Rozarija, koju je podigao 1678. sebi za mauzolej. Napisao je više djela: „Crkveni ljetopis“ (980 strana); „Svađa Lazarević kćeri, Brankovice i Miloševice“ (pjesma u dijalogu, 1190 stihova); „Peraški boj 1654. godine, spjev“; „Tripu Škuri“ (šaljiva pjesma); „Pjesma od pakla“. Negovi prvi radovi su: „Zbirka narodnih pjesama“ i „Prepisi dubrovačkih pjesama (1940-44)“. Pisao je latinicom i ćirilicom. On i Tripo Kokolja (1661-1713) crtali su minijature u „Crkvenom ljetopisu“.
(Savo Marković, „Prvi izvještaj Andrije Zmajevića o Barskoj Nadbiskupiji Sv. Kongregaciji za širenje vjere: godina 1671.“, „Istorijski zapisi“, Podgorica, 1998., godina izlaska LXXI, broj 1-2, str. 209-210).
Barski nadbiskup Andrija Zmajević
Barski nadbiskup Andrija Zmajević (na položaju nadbiskupa barskog bio je od 1671. do 1694. godine), u tome izvještaju piše o Mrkojevićima sljedeće: „Sedmi dan vizitacije bio sam u Mrkojevićima, narod podijeljen po selima, a prostiru se od Bara do Ulcinja, zauzimajući dobar dio Nadbiskupije. Svi su šizmatici, imaju svoje crkve i popove potčinjene gore pomenutom episkopu na Cetinju, od koji su mi se neki pokazali vrlo ljubaznim i učinili mi svaku moguću čast. Dao sam im nekoliko krunica i medaljona koji su mi tražili, što im je bilo vrlo drago, pa iako žive pod upravom istog Vladike, ili Episkopa, ništa manje između njih i naših nije dobre saglasnosti“. U to vrijeme episkop na Cetinju bio je vladika, mitropolit crnogorski (faktički samostalne Pravoslavne crkve u Crnoj Gori), Ruvim III Boljević iz Crmnice (iz sela Boljevići). On je pripadao crmničkom bratstvu Plamenac-Vuleković.
Prema nadbiskupu dr Andriji Zmajeviću, Mrkojevići su 1671. godine, za koje on kaže da su „svi šizmatici“, što znači da su tada bili svi pravoslavci – bili u pogledu vjerske jurisdikcije podređeni cetinjskom i crnogorskom mitropolitu-vladici, odnosno, nalazili su se, makar kanonički, formalno, pod njegovom religijskom upravom (crkvenom jurisdikcijom).
Objektivna i naučno provjerena (i u saznajnom procesu dalje provjerljiva) činjenica, utvrđena na osnovu, do sada poznatih i dostupnih, primarnih i prvorazrednih istorijskih izvora, da je u periodu od 1671. do 1697. godine, došlo do pojačane islamizacije Mrkojevića, odnosno, da je završetkom Morejskom rata (1699.) i neposredno nakon njega, došlo do većinskog prijema islama od strane stanovnika Mrkojevića (podvlasnih Osmanskom carstvu), premda je taj istorijski proces trajao potom u znatno manjem opsegu i do sredine narednog, XVIII stoljeća, kada je i definitivno završen.
Barski nadbiskup Vicko Zmajević
O tome govore podaci koje donosi 1703. barski nadbiskup Vicko Zmajević. Naime, barski nadbiskup Vicko (Vićenco) Zmajević (koji je na taj položaj izabran 18. aprila 1701.) u izvještaju iz 1703. godine Kongregaciji za širenje vjere u Rimu, navodi da je u Mrkojevićima tada živjelo 250 pravoslavaca. Ti podaci koje donosi Vicko Zmajević predstavljaju “svojevrstan popis stanovništva”. U tom Zmajevićevom izvještaju, prikazana je struktura stanovništva u Mrkojevićima na vjerskoj osnovi. O tome piše mr. sc. Ivan Jovović: “Prema saznanjima nadbiskupa V. Zmajevića na barskom području, u Mrkojevićima i Krajini, i pored intenzivnog procesa islamizacije, još uvijek je postojao značajan broj pravoslavnih vjernika u odnosu na ukupan broj stanovnika tog područja. U Mrkojevićima je bilo oko 250, a u krajinskim selima (Kostajnica, Runje, Ostros, Arbneš i Livari) 507 pravoslavnih vjernika”.
(mr. sc. Ivan Jovović, “Prilozi za istoriju Barske nadbiskupije”, Matica Crnogorska, Bar, 2012, str. 236.)
Prema podacima Vicka Zmajevića, Mrkojevići su tada (1703. godine) imali oko 1250 stanovnika, konkretno od kojih 140 kuća (domaćinstava) muslimana, sa ukupno 1000 članova i 30 kuća pravoslavaca sa 250 članova.
(Đoko Dabović, “Pleme Šestani”, Udruženje građana Šestani, Bar, 2006).
