MRKOJEVIĆI U VRIJEME ANEKSIONE KRIZE 1908. GODINE
(O OTPORIMA MRKOJEVIĆA VOJNOJ MOBILIZACIJI KNJAŽEVINE CRNE GORE SA AUSTRO-UGARSKOM MONARHIJOM USLJED ANEKSIJE BOSNE I HERCEGOVINE)
Muslimani u Knjaževini Crnoj Gori bili su, poslije 1878. godine, oslobođeni vojne obaveze i plaćali su, umjesto nje, novčani otkup za istu, nizamiju, konkretno redovnu, novčanu, poresku, obavezu plaćanja državi Crnoj Gori za supstituciju vojnog služenja Crnoj Gori, koja ih je, de lege lata (odnosno, po onda važećem, imperativnom, postojećem pravu), saglasno tome, izuzimala od vojne mobilizacije.
Međutim, taj njihov status bio je ozbiljno doveden u pitanje i problematizovan, posebno u vrijeme kada je Austro-Ugarska 24. IX / 7. X. 1908. izvršila aneksiju Bosne i Hecegovine. Tada je došlo do polarizacije crnogorskih Muslimana, posebno oko pitanja njihovog učešća ili neučešća u potencijalnom ratu Knjaževine Crne Gore sa Austro-Ugarskom, usljed aneksione krize.
Zapravo, među Muslimanima u Crnoj Gori, u tom smislu, postojale su dileme i oprečni stavovi, odnosno, nije postojalo zajedničko, jedinstveno ili egalitarno mišljenje po tome pitanju. Naprotiv, došle su, u konkretnom slučaju, do izražaja jake distinkcije među Muslimanima u Knjaževini Crnoj Gori, koje su se manifestovale u različitim oblicima i postupcima unutar okvira samostalne crnogorske države. Zapravo, među crnogorskim Muslimanima profilisala su se dva divergentna stava: jedan dio bio je sklon i prihvatio je odluku legalnih, meritornih, nadležnih vlasti države Crne Gore da bude mobilisan, da uzme puške (mnogi su ih i uzeli) i da učestvuje u potencijalnom ratu između Crne Gore i Austro-Ugarske, dok je drugi dio, bio tome nesklon, odnosno, protivan. Ovom, drugom stavu, tada je pripadala i većina Mrkojevića.
Preciznije objašnjeno, u vrijeme “Aneksione krize”, i potonjih mjeseci 1908. godine, “u situaciji koja je mirisala na rat, stavljeni su bili u iskušenje uzeti ili odbiti oružje. Uzeti ga, značilo je odreći se privilegije dobijene od crnogorskog knjaza, ne uzeti, značilo je jačanje podozrenja prema njima kao lojalnim podanicima spremnim da se odazovu na svaki poziv gospodara i ispoljavanje nesolidarnosti prema “jednovjernoj braći” u Bosni i Hercegovini. U uslovima nepostojanja jedinstvenog vođstva, Muslimani u Crnoj Gori ponašali su se različito, zavisno od lokalnih prilika, procjene mjesnih glavara, opredjeljivanja najistaknutijih prvaka, ili upliva raznih agenata sa strane. Dio muslimana se solidarisao i odmah priključio masovnim demonstracijama protesta koje su oganizovane širom Crne Gore u znak solidarsnosti sa Bosnom i Hercegovinom i protivljenju činu aneksije”, što konstatuje prof. dr Šerbo Rastoder.
U tome su se posebno istakli podgorički Muslimani i njihovi predstavnici. No, u ostalim djelovima Crne Gore, pogotovo na jugu, đe su živjeli Muslimani, u barsko-ulcinjskom području, nije postojalo takvo raspoloženje i opredjeljenje u pogledu odricanja od nizamije i prihvatanja akta mobilizacije, koje je zastupala, forsirala i podsticala centralna crnogorska vlast na Cetinju, pod egidom knjaza Nikole I Petrovića-Njegoša. Evidento, “dobrovoljnu mobilizaciju muslimanskog življa u Crnoj Gori podsticala je i zvanična propaganda tvrdnjom da je i Turska odlučno potiv aneksije Bosne i Hercegovine”, kako bilježi prof. dr Šerbo Rastoder.
Od oktobra 1908. bilo je aktuelizovano pitanje prikupljanja i organizovanja dobrovoljaca i njihovog mobilisanja za eventualni rat Crne Gore protiv Austro-Ugarske monarhije, usljed krize nastale aneksijom Bosne i Hercegovine, izvršene od strane Habsburškog carstva.
U tom smislu je crnogorski suveren knjaz Nikola I Petrović Njegoš zahtijevao da se formiraju i naoružaju vojne formacije, odnosno, čete sastavljene od crnogorskih Muslimana, podanika Crne Gore.
Radi, tadašnje realizacije, naredbi vladara Crne Gore, knjaza Nikole I Petrovića-Njegoša, tadašnji komandir Mrkojevića Jusuf Barjaktarević, sin barjaktara crnogorskog Ibrahima Barjaktarevića iz Mrkojevića, je iz Starog Bara, informisao nadležno ministarstvo vojno Knjaževine Crne Gore “da je Mrkojevićima prenešena knjaževa naredba da prime oružje ili budu komordžije ‘ ako budu pozvani’ i da su oni, izuzev pet-šest, odbili navedenu naredbu”, konstatuje akademik Rastoder.
Slijedeći primjere većine Muslimana Ulcinja i Bara, i dominantan broj stanovnika barskog plemena Mrkojevića, nije bilo voljan da izvrši naredbu Knjaza Nikole I Petrovića Njegoša da i oni uzmu oružje, već je insistiralo da im se “ostavi nizamija i odustane od prijedloga nametanja vojne obaveze”, bilježi prof. Rastoder.
Po tom pitanju, nije postojao zajednički, ponajmanje unisoni stav Muslimana u Knjaževini Crnoj Gori. To se, zapravo, zbivalo, recimo, uprkos stavu većine podgoričkih i spuških Muslimana i šire, koji su, eksplicitno, javno saopštili i prednjačili u tome da su spremni da sudjeluju u potencijalnom ratnom konfliktu Knjaževine Crne Gore i Austro-Ugarske. Većinsko raspoloženje Mrkojevića sublimirao je stav o odbijanju vojne obaveze i mobilizacije za potencijalni rat.
Komandir plemena Mrkojevića i njihove Kapetanije, Jusuf Barjaktarević bio je sljedbenik knjaza Nikole i u izvršenju njegove naredbe, da Muslimani barskog područja, precizno Mrkojevići, prihvate aktivnu vojnu obavezu i uzmu oružje i budu pripravni i spremni, gotovi kad i ako zatreba, po odluci centralnih vlasti, da oni učestvuju u eventualnom ratnom konfliktu Crne Gore i Austro-Ugarske. Ali većina njegovih saplemenika Mrkojevića bila je protiv toga, tako da do realizacije tog cilja nije ni došlo.
Za razliku od većine podgoričkih i spuških Muslimana, koji su bili primarno privrženi odluci knjaza Nikole da služe vojsku i koji su pokazali riješenost da sudjeluju u eventualnom ratu Crne Gore protiv Austro-Ugarske, većina ulcinjskih i barskih Muslimana smatrala je sasvim drugačije.
Među njima i Mrkojevići, naročito, nijesu bili skloni da se oslobode nizamije i prihvate aktivnu vojnu službu. Oni su, više nego dominantno, demonstrirali sklonost ka neučešću u potencijalnom ratu, odnosno, bili su rezevisani prema eventualnoj njegovoj najavi i mogućnosti, usljed aktuelne aneksione krize oko pitanja i statusa Bosne i Hercegevine. Konkretno, najveći broj Mrkojevića (sem značajno manjeg, ali ne i neuticajnog i nerespektabilnog broja njegovih stanovnika) je tada uporno odbijao mogućnost gubitka stečenih prava i privilegija i zauzeo je energičan stav da ih brani “po svaku cijenu”.
Prema istraživanjima i eksplikaciji istoričara prof. dr Šerba Rastodera, ondašnji komandir Mrkojevića, Jusuf Barjaktarević “je na prijemu kod knjaza Nikole na Cetinju, od njega tražio da se Muslimanima razdijeli oružje, a oslobode nizamije. Mrkojevići su tražili rok do 1. novembra 1908. Godine, kako bi razmislili. Na zboru održanom u Pečuricama, preovladalo je mišljenje većine da se ne uzima oružje. Vojnici iz Male i Velje Gorane su potpisali da neće pušku, da su voljni da i dalje plaćaju angariju (obavezni rad) i nizamiju, dok su vojnici iz Mikulića na pomenuti zbor poslali samo svog kmeta, da u njihovo ime prisustvuje skupu. Iz drugih sela došlo je 200 muslimanskih vojnika, koji su prema izvještaju komandira Nikole Vučinića, bili rezervisani prema mogućnosti odlaska u vojsku. Kada je komandir Barjaktarević naredio oficirima da razvrstaju i popišu vojsku, barjaktar Smail Bošković iz Dobre Vode je izjavio da će on i njegov sin primiti pušku “kako nalažu običaji Mrkojevića”, dok su ostali počeli da se razilaze, ljuti na barjaktara kojega je od razjarene mase spasio Nikola Vučinić. Navedeno ponašanje Mrkojevića objašnjavano je činjenicom da su neki bili u Skadru i Ulcinju kod turskog konzula, koji im je savjetovao ne samo da ne prime puške, već da u Skadar ne dolaze ako to učine. Slično je bilo i s Tuđemilima koji su išli kod valije u Skadar. Nikola Vučinić je u svom izvještaju tim povodom tvrdio da tako nije mogao da govori valija i da to “neko drugi muti u Skadru”, te je predlagao da se u ove krajeve uputi komisija koja bi sredila stanje, a najtvrdoglavije bi, po njemu, trebalo iseliti u Tursku. Navedeno mišljenje u osnovi je imalo iluziju da je Turska bespogovorno protiv aneksije. Međutim, vlasti u Skadru su procjenjivale da bi se primanjem pušaka Muslimani mogli upotrijebiti protiv njih, te su otuda njihove preporuke bile usmjerene protiv ove akcije”, konstatuje dr Šerbo Rastoder.
Mrkojevići su tada, poput ogromne većine ostalih barskih i ulcinjskih Muslimana, bili riješeni da vojno ne učestvuju u eventualnom ratnom sukobu Crne Gore sa Austro-Ugarskom monarhijom. Zauzeli su većinski stav da ne budu vojno mobilisani i naoružani i da ne vrše vojnu službu. Bili su stanovišta da i dalje treba da plaćaju nizamiju, koju su do tada legalno i legitimno koristili i uživali, umjesto aktivne vojne obaveze, koje su, u konkretnom slučaju, prioritetno, odbili da prihvate.
No, usljed aneksione krize (1908.) nije došlo, uprkos najavljenim, potencijalnim prijetnjama i opasnostima, do oružanog sukoba između Crne Gore i Austro-Ugarske i situacija se u tom smislu, nešto kasnije, stabilizovala i mir između dvije države je sačuvan.
U navedenom kontekstu i objašnjenju konkretizacije istog, ipak, ne može se sa sigurnošću tvrditi da u okviru Kapetanije Mrkojevićke, odnosno, mjesta i sela koje su je sačinjavale i njenih žitelja, nije bilo jedan, dakako, ne mali broj stanovnika, evidentiran u projekcijama i popisima mjerodavnih organa vlasti Knjaževine Crne Gore, tj. vojno sposobnih crnogorskih Muslimana, koji su popisani, uvršteni u zvanično, tada, formirana četiri muslimanska bataljona crnogorske vojske.
Naime, prema objavljenim istraživanja prof. dr Radomana Jovanovića, u vrijeme aneksione krize (1908-1909.), tada su bila, u okviru Knjaževine Crne Gore formirana četiri muslimanska bataljona sa ukupno 2.305 ljudi. To su bili: 12. Krajinski – jačine 350 boraca; 15. (Ulcinjski) – 783 borca, 16. (Mrkojevićki) – 720 boraca i 21. (Podgorički) sa 412 boraca.
