SABORNA CRKVA PRESVETE BOGORODICE U GLUHOM DOLU (CRMNICA)

Navedena crkva je zakonom zaštićeni spomenik kulture Crne Gore. Postoje u istoriografiji različiti podaci o vremenu obnavljanja (restauracije) crkve Rođenja presvete Bogodorice, u selu Gluhi Do, u Crmnici.

Godina kada je podignuta nije tačno poznata. U naučnoj istoriografiji, istoriji umjetnosti, arheologiji, te publicistici navode se različiti podaci oko datuma njenog obnavljanja. Jedni kazuju da se to dogodilo 1875, a drugi 1879. godine.

U vrijeme obnavljanja te crkve, poglavar Pravoslavne crkve u Crnoj Gori bio je mitropolit Ilarion Roganović, koji je tu dužnost obavljao od hirotonisanja 1863. do smrti 1882. godine, kada ga je naslijedio na mitropolitskoj stolici Visarion Ljubiša. Crkva Rođenja (Roždestva) presvete Bogorodice u Gluhom Dolu bila je u vjerskoj i administrativnoj jurisdikciji Crnogorske crkve, odnosno, njenog episkopata i klera, kako u vremenu crnogorskog Vladikata, tako i u doba Knjaževine i Kraljevine Crne Gore. Ta crkva je grobljanskog tipa i domicilna je, saborna crkva stanovnika crmničkog sela Gluhi Do, kojima i pripada. Inače, u Gluhom Dolu postoji pored nje još nekoliko crkava.

U monografiji “Pedeset godina na prestolu Crne Gore 1860-1910”, objavljenoj u slavu jubileja 50 godina vladavine knjaza Nikole I Petrovića Njegoša i proglašenja Kraljevine Crne (monografiju je štampao dr Lazar Tomanović, 1910), između ostalog, navodi se, kada se nabrajaju podignuti i obnovljeni hramovi u Crnoj Gori od 1860. do 1910, na strani 110 da je u selu Gluhi Do (Crmnica) 1879. obnovljen hram, odnosno, crkva Rođenja presvete Bogorodice.

U knjizi “Spomenici kulture Crne Gore”, čiji su autori dr Čedomir Marković i dr Rajko Vujičić, objavljenoj 1997. godine, na stranama 97 i 98, o navedenoj crkvi se kaže:

“Saborna crkva Sv. Bogorodice smještena je na uzdignutoj zaravni na sjevernom dijelu crmničkog sela Gluhi Do. To je prostrana građevina nastala u nekoliko faza. U današnjem izgledu osnova joj ima oblik izduženog slobodnog krsta. Podužni brod je podijeljen na pet približno jednakih traveja, dok je transept, koji obrazuje sjeverni i južni krak krsta, znatno niži. Na taj način osnovni korpus ima daleke reminiscencije na raški oblik beskupolnog hrama. Po spojnicama na podužnim fasadama da se zaključiti da je najstariji dio crkve onaj prema istoku, te da je crkva još najmanje dva puta bila prepravljana. Današnji izgled je dobila 1875. godine, koja je uklesana na nadvratniku zapadnog portala. Zapadna fasada je skladno raščlanjena profilisanim portalom, rozetom poviše njega i zvonikom sa tri otvora.

Okolo crkve je ograđeno groblje. Neke nadgrobne ploče, debljine do 25 cm, imaju arhaične ukrase, krugove, kvadrat i druge geometrijske ornamente, koji asociraju na srednjovjekovne stećke. Vjerovatno pripadaju najstarijoj fazi sahranjivanja na ovoj lokaciji, koja bi mogla dosezati do 16, a možda i do 15. vijeka.

Unutrašnjost je zasvedena poluobličastim svodom u kombinaciji kamena i sige. Uz polukružnu apsidu na sjevernoj strani, ugrađena je niša za potrebe proskomidije. Pored dva portala, na zapadnoj i južnoj fasadi, unutrašnjost je dobro osvijetljena sa sedam prozora na podužnim zidovima i niskom transeptu, pijevnicama.

Ikonostas za crkvu oslikali su i izrezbarili 1888. godine makedonski ikonopisci braća Đinovski, o čemu je sačuvan i pisani ugovor”.