Na današnji dan, prije tačno 40 godina, u 1:23 noću, nuklearni reaktor broj četiri elektrane u Černobilu eksplodirao je tokom sigurnosnog ispitivanja, i izazvao najveću nuklearnu katastrofu ikad. Žitelji Crne Gore, pa i Bara, za to su saznali tek nakon nekoliko dana. U čitavoj Jugoslaviji je bilo panike, kod nas ne.

Zahvaljujući izvanrednoj HBO seriji, danas su i mlađe generacije upoznate sa tragedijom izazvanom ljudskom greškom u Memorijalnoj elektrani “Vladimir lljič Lenjin”. Najveća nesreća proizašla je iz činjenice da su sovjetske vlasti prvo skrivale događaj, a pitanje je da li bi išta i rekle da Švedska nije primjetila visoki stepen radioaktivnosti nad svojom zemljom.

Eksplozija je u atmosferu otpustila 400 puta više radijacije nego atomska bomba bačena na Hirošimu, a radioaktivni oblak širio se Evropom. Kretanje radioaktivnog oblaka nije bilo uniformno, već je zavisilo od promjenljivih vazdušnih strujanja na različitim visinama. Od 1. do 4. maja 1986. oblak je prešao preko Rumunije, Bugarske, Grčke i tadašnjeg jugoslovenskog prostora.

U Crnoj Gori i ostatku Jugoslavije povišene vrijednosti su bilježene tada, ali su nivoi zračenja u vazduhu bili znatno niži nego u sjevernim delovima Evrope, iako je kiša lokalno “isprala” radioaktivne čestice (jod-131 i cezijum-137) na zemljište (svuda osim Slovenije i Makedonije). Jod-131 je bio najopasniji u prvim nedjeljama zbog nakupljanja u štitnoj žlijezdi (putem mlijeka i lisnatog povrća), dok je cezijum-137 odgovoran za dugotrajnu kontaminaciju zemljišta, do 30 godina.

***

Kao socijalistička zemlja, i Jugoslavija je vrlo pažljivo dozirala vijesti, ali istinu nije bilo moguće sakriti. Procurila je u Zagrebu, zahvaljujući Alici Bauman, voditeljki Laboratorije za radioaktivnost biosfere Instituta za medicinska istraživanja, koja je na austrijskom radiju čula vijest o nesreći i potvrdila da su i mjerenja u Zagrebu pokazala znatna odstupanja, pa je sve to, zahvaljujući kćeri koja je radila kao novinarka, objavila na Radiju 101, te upozorila građane da zatvore prozore i ne izlaze, jer je smatrala da treba zaštititi novorođenčad i malu djecu.

Vlast je namjeravala da je uhapsi jer je prekoračila ovlaštenja, ali je vijest već bila u žiži javnosti i to ništa ne bi pomoglo. I bila je u pravu – nekoliko godina nakon černobilske katastrofe uočen je u Zagrebu povećan broj karcinoma štitne žlijezde i dojke, kao i leukemija.

Jugoslovenske novine i televizija su se uključile u smirivanje situacije, ali je panike bilo, naročito u većim gradovima, i naročito nakon Prvog maja, kada je tokom parada i uranaka pala radioaktivna kiša.

Alica Bauman se deecenijama kasnije sjećala da je 1. maja nazvao kolega iz Sarajeva i rekao kako je počela radioktivna kiša, a djeca su na cesti, spremna za paradu, ali i to da su se žene iz straha da ne rode deformisanu djecu masovno odlučivale za pobačaj. Navodno je bilo, kaže ona, 500.000 abortusa.

Proizvođači povrća pretrpjeli su velike gubitke, a profitirao je “Ledo” koji je u rekordnom vremenu prodao sve zalihe smrznutog povrća. Sladoledi su se pripremali od ranije kondenzovanog mlijeka i mlijeka u prahu. Ulice Zagreba i Sarajeva oprane su, kako bi se s njih skinula radioaktivna prašina dok je djeci i trudnicama savjetovano da ne borave na otvorenom.

***

Černobilsko zagađenje počelo se već krajem aprila organizovano pratiti na teritoriji čitave Jugoslavije, a na pijace su izašli inženjeri s Gajgerovim brojačem. U svim glavnim gradovima, osim u Titogradu. Kod nas se kasnilo čak i sa tim.

Prvi put je Crna Gora saznala za nuklearnu katastrofu u Černobilu tri dana nakon što se desila. Dvije male vijesti objavila je “Pobjeda” 29. aprila, i to na posljednjoj strani: “Vanredno stanje u nuklearnoj centrali” (u Švedskoj – prim, aut.) i “Havarija sovjetske nuklearke”, a TV Titograd se takođe oglasio objavom u centralnom dnevniku, no bez pretjeranog pridavanja važnosti.

U prazničnom prvomajskom broju, Černobil je na naslovnici “Pobjede” (“Kijev zatvoren grad”), dok je u unutrašnjosti deveta strana posvećena događaju (“Posljedice još nepoznate”, “U Jugoslaviji nema pojačane radioaktivnosti”…

A onda je vjetar, kao u filmu “Mary Popins” promijenio smjer i stvari su postale mnogo ozbiljnije, jer je radioaktivni oblak krenuo ka Balkanu.

Već u narednom broju, 3. maja, umjesto izvještaja sa prvomajskih proslava, na naslovnici “Pobjede” su “Oprez u Evropi” i “Radioaktivnost se smanjuje”. Ista ona radioaktivnost koja “nije pojačana” dva dana ranije.

Na naslovnici je iznijet i poražavajući podatak – svuda se radioaktivnost mjeri osim u Titogradu, jer “nijedna institucija u Crnoj Gori ne raspolaže instrumentima kojima bi se mogla mjeriti jonizujuća zračenja u vazduhu”, te su se obratili kolegama iz Hrvatske i Srbije za pomoć. Ovaj list u istom članku iznosi mišljenje da “Crna Gora nije ugrožena jonizujućim zračenjima i da nema razloga za uobičajene preventivne mjere”. Kako su to ustanovili kad nisu imali nikakve uređaje, teško je reći, no vjerovatno se samo željela prikriti situacija opšte nepripremljenosti. 

Na istoj naslovnici, iako “nema razloga za preventvine mjere”, daju se istaknute jasno vidljive preporuke Saveznog komiteta za rad, zdravstvo i socijalnu zaštitu da se kišnica ne koristi u bilo koje svrhe, da se smanji upotreba mlijeka dobijenog od krava, koza i ovaca na ispaši, da se smanji upotrebu svježeg povrća, te da trudnice i djeca što manje vrmeena provode na otvorenom.  

Istoga dana, na str. 6 je obiman tekst o evropskim aktivnostima nakon katastrofe: “Panici nema mjesta”, a na posljednjoj strani izvještaj od 18 sati iz Beograda u kome se kaže da “radioaktivnost nije povećana u odnosu na prije podne”.

Četvrtog maja, na dan obilježavanja Titove smrti, “Pobjeda” na naslovnici donosi “Pouke Černobila”, riječju – pametovanje o opasnostima moderne tehnologije i hladnoratovskih krvljenja, a na 9. strani događaje iz Rusije i okolnih zemalja, ni riječi o stanju vazduha u Jugoslaviji ili Crnoj Gori. Dešavanjima u našoj tadašnjoj zemlji se dotiču samo na posljednjoj strani kroz vijest “Slovenija – povrće ipak nije jestivo”, tik pored vijesti i pobjedi rukometašica “Radničkog” i plasmanu Doris Dragović na Evroviziji.  

Očigledno su u međuvremenu uređaji za mjerenje stigli u Crnu Goru, jer 5. maja “Pobjeda” na naslovnici donosi prvi izvještaj sa mjerenja u kome se kaže da je “na granicama normale”, te da prema podacima Republičkog centra za obavještavanje i uzbunjivanje “doza gama zračenja u Titogradu i na sjeveru iznosi 20 mikrorendgena, a na Primorju 18”, te da “nema razloga za uobičajene preventivne mjere”. Na str. 6 je prikaz situacije u Evropi “Radijacija opada – oblak stigao do Turske”, a na posljednjoj kratki izvještaj iz Zagreba “Blizu normale – radijacija 66 mikrorendgena”.

Šestog maja, “Pobjeda” donosi novi izvještaj u kome se kaže da se “koncentracija radioaktivnog joda približava normalnim granicama“: “Jutrošnja mjerenja pokazala su da jačina ekspozicione doze gama zračenja u središnjem dijelu Republike iznosi 15, a na Crnogorskom primorju 17 mikrorendgena na sat, što je 25% manje nego juče”. Kako se navodi, “ovako niske doze zračenja zahtijevaju samo preventvine mjere zaštite i to još samo par dana”.

Međutim, u istim novinama, ali na posljednjoj strani, gdje su “Posljednje vijesti”, donose se posve drugačiji podaci: “Stručnjaci Instituta za matematiku i fiziku u Titogradu izmjerili su eksponencijalne doze gama zračenja. U Titogradu je u 13 časova iznosila 8, na Cetinju oko 16 časova oko 30, u Nikšiću oko 17 časova 60 mikrorendgena na sat. Povećana doza radioaktivnosti je rezultat padavina”.

Na drugom kraju zemlje, u Subotici, mlijeko je bilo van upotrebe, a u “Agrokombinatovoj” mljekari su isticali da mlijeko koje oni nude nema tragove radijacije jer ga otkupljuju od štalskih krava, ali se i žale da je promet znatno opao.

Sedmog maja, na naslovnici “Pobjede” situacija u Moskvi i obavještenje da je radioaktivni oblak stigao do SAD, a na str. 3 uz naslov “Bezopasni atomi” ističe se da je “radijacija u bezopasnim granicama”, te da je formirano Koordinaciono tijelo za praćenje stepena radijacije u Crnoj Gori koje će obići sve gradove (deset dana nakon katastrofe – prim. aut).

I osmoga maja slična priča, pod naslovom “Radijacija slabi”: “Prema jutrošnjim mjerenjima stručnjaka Instituta za matematiku i fiziku Univerziteta Veljko Vlahović ekspoziciona doza gama zračenja u Titogradu je iznosila 10 mikrorendgena na čas, pet više od uobičajenog zagađenja atmosfere jonizujućim zracima”. U gradovima na primorju, na Cetinju i u Nikšiću, bilo je ipak drugačije i iznosilo je “20 do 60 mikrorendgena na sat što se moglo i očekivati poslije jučerašnjih kiša koje su zahvatile ovo područje”.

U narednim danima, kako je radioaktivni uticaj slabio, i interesovanje je bilo sve manje, pa je i “Pobjeda” sve manje prostora poklanjala tom problemu.

A Bar?

Kao i obično, većina se ponašala kao da se ništa ne dešava. Nije bilo konkretnih institucionalizovanih djelovanja, Radio Bar je redovno davao vijesti dobijene putem Tanjuga ali bez ikakvog senzacionalizma, u srednjim školama je nekoliko osviješćenih profesora odvajalo dio časa za priču o tome… Uglavnom su ignorisane mjere preporuka zdravstvenih stručnjaka, djeca i trudnice su provodile vrijeme napolju, a seljaci nastavili da izvode stoku na pašu jer najčešće nisu ni čuli za upozorenje…

Vasko Lalošević, tada tek svršeni student, sjećao se da su već 1. maja “bili na moru, na Crvenoj plaži, sa gostima iz Beograda, i da smo se šalili na tu temu, a neko je prosuo priču po kafanama i na ulicama da je more radioaktivno, no smo se svi normalno kupali i kupovali ribu na pjaci”.

Tanjo Masoničić je objasnio da je “Černobilska katastrofa posredno ipak imala uticaj na Bar”: “Godinu ili dvije nakon nje kupili smo za Civilnu zaštitu opremu u slučaju radioaktivnosti i novi uređaj za mjerenje zračenja, ‘Laru’, koju niko u Crnoj Gori nije imao”.

***

Tačan broj ljudi koji su umrli u danima i godinama nakon nesreće nije poznat.

UN je 2005. objavio izvještaj o 4000 mrtvih od posljedica radijacije samo u Ukrajini, Rusiji i Bjelorusiji. Svjetska zdravstvena organizacija je objavila broj od 9.000, što uključuje širu populaciju, a nezavisne studije i Greenpeace ističu ogromnu cifru od 90.000 do 200.000 umrlih i zaraženih za čitavu Evropu, na osnovu modela niske doze dugotrajne radijacije na veliki broj ljudi.

Procjene o dugoročnim posljedicama variraju zavisno od toga koliko se strogo primjenjuju statistički modeli na populaciju od više miliona ljudi koja je bila izložena veoma niskim, ali povišenim dozama zračenja.