IZ MEMOARA VOJVODE SIMA POPOVIĆA

O OSLOBOĐENJU BARA, JANUARA 1878. GODINE

Vojvoda Simo Popović (Tovarnik, 1846 – Ulcinj, 1921), u “Memoarima ” koji su objavljeni 1995. godine (priredili ih dr Jovan R Bojović i dr Novica Rakočević), fakultetski obrazovani političar žurnalista i pisac, sekretar knjaza Nikole I Petrovića Njegoša tokom Crnogorsko-osmanskog rata 1876-1878. godine, urednik „Glasa Crnogorca“ i prvi crnogorski guverner u Ulcinju, od 1896. godine ministar prosvjete i crkvenih poslova i član Državnog savjeta Knjaževine Crne Gore, opisuje, detaljno, borbe crnogorske vojske za oslobođenje Bara  i o završnim činovima te vojne akcije, krajem decembra 1877. godine, po starom, julijanskom kalendaru, odnosno januara 1878., po gregorijanskom kalendaru, svjedoči, na stranicama 260 i 261 navedenog djela:

„Da učini pritisak na Selimbega barskoga i ostale Barane zatvorene u grad, V. (vojvoda – nap. aut) Mašo (Vrbica – nap. aut) naredi vojnicima da počnu paliti njihove kuće okolo grada, svaki dan po njekoliko, sve bolje i bolje, a naposljetku i saraj Selimbegov, koji se dizaše blizu grada u polju barskom. Turci su gledali iz grada svoje kuće u plamenu, pregorješe ih i nehtjedoše se još predati.

Austrijski konsuo (konzul – nap. aut) Netović nije se htio nipošto ukloniti iz varoši pod gradom, gdje mu je konsulat bio i ako ga je V. Vrbica više puta molio da se ukloni odande. U konsulat su se bili sklonili mnogi katolici barski i njekolike familije muhamedanske, koje nestigoše, da uskoče u grad sa ostalijema. Vrbici je to protivno bilo, a i sumnjao je da se iz konsulata dodaju u grad poruke, koje Turke podržaju u otporu. Tada naredi on da se namjesti jedan top na uzvišicu više konsulata, te se otvori topovska paljba i na grad i s grada upravo preko konsulata. Proteste Netovićeve je Vrbica odbijao dokazivanjem potrebe da na onome visu ima top. Na predstavku Netovićevu o opasnosti, u kojoj se konsulat sa mnogim porodicama u njemu nalazi, preko Temela koji je blizu Knjaza (Nikole – nap. aut) u Šušanju stanovao, austrijska vlada pošlje u barski pristan jedan ratni brod, koji Netovića i sve njegove zaštićenike primi i poveze na Korčulu, gdje su ostali do poslije rata.

Poslednjijeh dana mjeseca Dekembra (decembra 1877, po starom julijanskom kalendaru – nap. aut)  ne dolazahu više turski brodovi pred Bar. To je bio znak Turcima u gradu, da više ne očekuju nikakve pomoći.

27. Dekembra rano ujutro (9. januara 1878 po novom kalendaru – nap. aut), prije no je pucanje otpočelo, donese vojnik V. Vrbici pismo, koje je s gradskoga bedema o konopu spušteno, blizu gradske kapije, gdje je već i prije tijem načinom Vrbica sa Ibrahim begom vodio prepisku, a jednom je na molbu Ibrahim begovu poslao mu tako i 5 oka duvana.

Ibrahim beg moljaše dva dana primirja, da se dogovori sa glavarima i sa vojnicima o predaji grada. Da je on sam sa nizamom u gradu, pisaše Ibrahim beg, on bi sam i riješio o predaji, ali pošto su u grad Barani i Ulcinjani i Skadrani sa njihovim glavarima, mora imati pristanak njihov.

V. Vrbica odgovori Ibrahim begu, da mu daje mira samo do podne. Tačno na podne, ako ne digne bijeli barjak na bedemu, u znak predaje, da će bombardovanje nastaviti i da mu neće više primati nikakvo pismo ni ponude za pregovore. U isto vrijeme javi i Knjazu na Šušanj o pismu Ibrahim begovu i o svome odgovoru.

Prođe preko podne pet minuta. V. Vrbica je čekao kod onoga velikoga turskog topa na kraj maslinade. Na njegovu komandu zagrmje top, a isti čas po predhodnoj njegovoj naredbi i drugi topovi iz svojih položaja i vojnici iz svojih šančeva.

Na gradu, s kojega se ne ču pucanj, podiže se bijeli barjak. U isti mah stiže i Knjaz sa svojom pratnjom kod V. Vrbice.

I ako se još nije sasvijem povjerovalo Turcima, u vojsci nasta žagor i veselje.

Knjaz sa svojom pratnjom, u kojoj je bio i ruski zastupnik K. Jonin, pođe u biskupov konak, da ondje sačeka predaju, a V. Vrbica spusti tri batalijona iz najbližih šančeva u staru varoš bliže gradskoj kapiji, da dočeka Ibrahim bega i povede ga Knjazu.

Vrata se gradska za dugo ne otvoriše. Turci su bili nabacali silno kamenje, upravo napunili i zazidali cijeli svod pod bedemom, kojim se, od kapije, ulazilo u grad. Sada su to živo izbacali. Kada se najposlije vrata otvoriše, izide Ibrahim beg komandant sa Selim begom barskim i Šaban agom Bušatlijom iz Skadra. V. Vrbica ih srete i povede Knjazu. Begovi su izgledali žalosno, odrpani, prljavi, neobrijani. Knjaz ih je dočekao u svečanom odijelu, okićen mnogim ordenima, sjedeći a oko njega glavari, koliko je moglo stati u sobu.

Begovi učiniše temenadu, dotakoše se ruke i skuta Knjaževa. Ibrahim beg jedva izgovori, da teslimi grad i zaplaka se. Knjaz ga je tješio, hvalio mu junačku odbranu grada, i razabira ga, kako ga niko neće zbog predaje kriviti, jer mu niko nije mogao doći u pomoć. Beg nije progovara, samo se tresao sa licem u rukama, oprtijem o koljenima.

Jonin brzo napisa izjavu o bezuslovnoj predaji grada, koju begovi potpisaše i mohurisaše.

Po ugovoru svi Turci izidoše isti dan iz grada. Ibrahim beg sa nizamima i Skadranima pođe put Skadra praćen donekle su njekoliko vojnika, Mehmed beg Resulbegović sa Ulcinjanima u Ulcinj, a Selim beg sa Baranima, osim njekijeh, koji pođoše sa Ibrahim begom u Skadar, ostadoše u Baru.

Tri bataliona Crnogoraca ostade pred kapijom gradskom na stražu, sva ostala vojska u svojim položajima, a sjutra dan (10. januara 1878-nap. N.A) bio je svečani ulazak Knjažev sa cijelom vojskom u grad.

Knjažev ulazak i podizanje crnogorske zastave na bedemu pozdravili su topovi i vojska klicanjem i metanjem iz pušaka. Dva dana se veselilo, igralo i pjevalo.

Knjaz je više puta dolazio i pregleda cijeli grad. Grad je bio lijep, šteta, što nije ostao sačuvan. Imao je dvije velike katoličke crkve i malu pravoslavnu, sve tri iz staroga vremena. Kuće su bile jedna do druge na dva i tri sprata, u uskim ulicama, sve starinske i iz mletačkoga vremena, od glatko ođeljanoga kamena, a mnoge sa grbovima mletačkim više vrata. Krovovi na svijema su izgorjeli ili porušeni, mnogijema su i zidovi provaljeni, ali sve bi se opet sa ne mnogo troška obnovilo i podiglo, da poslije dvije godine ne udari grom u džebanu, te se učinje današnja ruševina. Poslije toga ljudi su rušili sve više vadeći i iznoseći sve ljepše kamenje za svoje potrebe, te se više i ne pomišlja na podizanje stare varoši u gradu. U onoj radosti, što je osvojen grad i primorje barsko nikome ne padaše na pamet da žali lijepi stari grad, ni da ga čuva od višega razaranja“, piše u memoarima vojvodaSimo Popović.

U narednom nastavku će biti objavljeno kako knjaz Nikola I Petrović Njegoš opisuje u “Memoarima” završne akcije oslobođenja Bara od osmanske vlasti decembra 1877 – januara 1878. godine.

(Selim Beg je, kako je pisao istoričar dr Jovan R. Bojović, koji je priredio Popovićeve memoare, “bogati i ugledni barski plemić, učestvovao je u autonomističkom pokretu bosansko-albanskog feudalnog plemstva protiv Porte. Uživao je naklonost kralja Nikole, pa je, kao što su to činili crnogorski glavari, dolazio u dvor na razne proslave”. Kralj Nikola posvetio mu je i pjesmu pod naslovom “Turčinu”. Netović je bio vicekonzul Austro-Ugarske u Baru, kad je Bar oslobođen, a konzul austrougarski bio je Lipić. Ibrahim beg, osmanski komandant Bara u ratu – o njemu nema podataka).