O BARSKOM I SKADARSKO-BARSKOM NADBISKUPU CARLU POOTENU
Mirovnim ugovorima u Kampoformiju (1797) i u Beču (1815), carevina Austrija je stekla pravo pokroviteljstva nad katoličkim stanovnicima Balkana, a time i onima koji su se nalazili na barskom i širem području pod jurisdikcijom Barske nadbiskupije. Nadbiskup Carlo Pooten (Karlo Poten) je bio potonji nadbiskup Barske nadbiskupije u vrijeme osmanske vlasti na području Bara (ustanovljene od 1571), a taj položaj zadržaće i u vrijeme kada su Bar i okolina, nakon puno vjekova, oslobođeni i ponovo reintegrisani od 1878. godine u sastav crnogorske države.
Sveta Stolica u Rimu je, koherentno pravu protektorata Habsburške monarhije nad balkanskim, a time i barskim katolicima, potvrđenim Bečkim mirovnim ugovorom, (nakon okončanja Napoleonovih ratova), dvadeset dvije godine docnije, 1837, Austriji dekretalno prenijela svoje pravo zaštite katolika, koje se odnosilo i na barsko područje i okolinu, tako da je od tada ustanovljena praksa da vlasti iz centra austrijske carevine predlažu i uslovljavaju pravo rimskog primusa u pogledu nominacije i postavljanja katoličkih balkanskih biskupa, a time i barskog nadbiskupa. Od toga doba, za te visoke crkvene položaje postavljani su podanici, odnosno, državljani Austrije. Pored toga, Austrija je realizujući svoje obaveze prema Svetoj Stolici davala različite vidove podrške, novčane i druge pomoći katoličkoj crkvi za njen vjerski, kulturno-prosvjetni, administrativni i drugi život, dakako, i na području pod jurisdikcijom Barske nadbiskupije i Barsko-skadarske nadbiskupije.
Nadbiskup Carlo Pooten, etnički Njemac, bio je najprije administrator Barske nadbiskupije 1844-1855. godine, zatim nadbiskup (1855-1886), a stolicu Barske nadbiskupije je 1867. prenio u Skadar, integrišući, spajajući, udruživajući, na taj način barsku i skadarsku katoličku institucionalnu katedru, s tim što se on lično preselio u Skadar da stoluje, dok je u Baru za svog pomoćnika postavio biskupa. Pooten će nakon oslobođenja Bara i okoline, 1878. biti na čelu Barske nadbiskupije, kada se ona ponovo uključila u granice države – knjaževine Crne Gore i na tome položaju ostaće sve do smrti 15. januara 1886. godine. Ostavio je dubok trag i zasluge za život i napredak institucije kojom je upravljao.
Mr. sc. Ivan Jovović, proučavajući istoriju Barske nadbiskupije i njenih arcibiskupa, daje u djelu “Iz prošlosti Dukljansko-Barske nadbiskupije” (Bar, 2005), značajnu naučnu faktografiju i relevantno i referentno opisuje stanje u Barskoj nadbiskupiji, kao i djelatnost barskog i barsko-skadarskog nadbiskupa – Bavarca – Carla Pootena.
O tome istoriograf i pravnik Ivan Jovović, piše: “Dolazak austrijskog protektorata vremenski se poklapao sa reformama koje su nastale u turskom carstvu. Po uzoru na zapadne zemlje, sultan Abdul Medžida je uredbom Hati Šerif Djulhane od 3. 11. 1839. godine formalno garantovao svim građanima turske imperije prava koja se odnose na ličnu slobodu, imovinu i vjeroispovjest. Međutim, zbog opstrukcije lokalnih aga i begova ovaj dekret turske porte je na području Bara objavljen nekoliko godina kasnije. U arhivi Barske nadbiskupije nalazi se sultanov ferman o slobodnom radu i djelovanju katoličke crkve, kao i dokument o sigurnosti imovine crkava i samostana koji se nalaze pod upravom Barske nadbiskupije.
Sprovođenje austrijskog protektorata u djelo na prostoru barske nadbiskupije prvi put se ogleda u imenovanju Bavarca Karla Potena (1844-1855) na mjesto administratora barske crkve, kao i u otvaranju austrijskog konzulata 1852. godine u Baru (Gretva). Karlo Poten je bio pravi izbor Svete Stolice s obzirom da je imao prilike i prije postavljenja za administratora barske crkve da djeluje unutar otomanske imperije (bio je pomoćnik apostolskog vizitatora za Bosnu). Tokom druge godine svog pontifikata, dakle, 1845. Poten je pri župnom uredu u Gretvi osnovao prvu konfesionalnu školu, u kojoj su nastavu držali on i jedan bosanski franjevac. Učenici u toj školi su podučavani pismenosti i vjeronauci. Budući da su daci uglavnom bili iz siromašnih porodica, nastava se nije mogla odvijati redovno, posebno u mjesecima za vrijeme berbe maslina. Tadašnji barski administrator bio je i autor udžbenika po kojem su đaci izučavali pomenute predmete, a za potrebe škole Kongregacija iz Rima je poslala 100 primjeraka knjige na slovenskom jeziku ‘Razmisli dobro’. Kasnije su konfesionalne škole otvorene i pri još nekim župnim uredima u barskoj dijecezi, u Spiču i Šušanju. U to vrijeme pravoslavni vjernici u Baru nijesu imali svoje škole, pa su neke pravoslavne familije slale svoju djecu u gore navedene konfesionalne škole da zajedno sa katolicima uče čitati i pisati. Do reorganizacije škole u Gretvi dolazi tek 1871. godine, čiju reformu je potpomoglo Dobrotvorno društvo iz Liona. Poten se takođe istakao u obnovi i izgradnji crkvenih i profanih građevina u barskoj crkvenoj opštini. Tako je 1846. godine rekonstruisao biskupsku rezidenciju u Gretvi, u Šestanima je 1852. godine obnovio crkvu sv. Lazara, sagradio je 1853. godine nove župne stanove u Spiču i Šušanju, dok je 1856. osnovao novu parohiju u selu Brca, i započeo radove na izgradnji nove župničke kuće, koju je nakon određenog vremena o svom trošku dovršio prvi njen župnik Gaspar Saracci.
Nakon više od decenije upravljanja barskom crkvom, Karlo Poten je 1855. godine imenovan za barskog nadbiskupa. Potkraj 1855. godine novoizabrani barski nadbiskup započinje svoj najveći graditeljski poduhvat, tj. aktivnost za dobijanje dozvole za izgradnju katedrale u Baru. Postojeća kapela sv. Anta je 1843. proglašena za župnu crkvu, a 1849. godine Poten je uspio da proširi njene gabarite, ali zbog svojih minijaturnih dimenzija nije mogla odgovarati statusu prvostolne crkve, kao ni potrebama vjernika barske župe. Navedeni razlozi su uticali da barski nadbiskup krene u izgradnju katedrale u Gretvi, nadajući se da će reforme proklamovane u Carigradu biti lako implementirane i u Baru. Međutim, dalja dešavanja odvijala su se u sasvim suprotnom smjeru. Njegova inicijativa je od lokalnih turskih vlasti bila dočekana krajnje negativno, jer katoličkoj crkvi nije izdata dozvola za gradnju jednog takvog objekta.
Do preokreta u realizaciji navedenog projekta dolazi, kada je nadvojvoda Maksimilijan Habsburški, potonji meksički car krstario Jadranom i tom prilikom odlučio da posjeti Bar u kojem je stolovao njegov drug iz školskih dana Karlo Poten. Zgrožen stanjem i uslovima u kojima se nalazi barska nadbiskupija, nadvojvoda Maksimilijan je ponudio svom prijatelju novac za gradnju nove crkve. Kako je novac, prema Potenovoj tvrdnji bio uzaludan, Maksimilijan se postarao da Barska nadbiskupija dobije sultanov ferman kojim je dozvoljena gradnja crkve u Baru. Jedini uslov je bio da se krst na crkvi ne smije vidjeti sa gradske tvrdave (Starog Bara). Ali, sve to nije bilo dovoljno lokalnim Turcima, nego su neposredno prije započinjanja radova pucali na nadbiskupa Pootena i austrijskog konzula Nika Bradaša u zgradi austrijskog konzulata, u namjeri da osujete gradnju crkve. I nadbiskup i austrijski konzul su pukom slučajnošću izbjegli atentat, a o ovom incidentu austrijske vlasti je izvjestio Anto Obradović iz Sutomora, inače činovnik u Austro-Ugarskom konzulatu u Baru. Diplomatski skandal je bio povod vladi u Beču da pošalje vojnu zaštitu barskim katolicima, zbog čega su austro-ugarski vojni brodovi boravili u barskoj luci sve dok crkva nije bila izgrađena.
Kada su napokon započeli radovi na izgradnji crkve, katolici Bara i okolnih sela, suprotno Potenovim instrukcijama, proslavljali su početak radova galamom i pucnjavom, što je lokalno muslimansko stanovništvo shvatilo kao provokaciju. Sjutradan, kada su radnici ostali sami nastavljajući tek započete radove, grupa Turaka predvođena Usein-agom napala ih je štapovima i kamenicama. Progonjeni radnici stigli su do lučkog pristaništa i ukrcali se na jedan brodić, gdje su ih na pučini susreli austro-ugarski vojni brodovi. Ipak, nakon smirivanja strasti, radnici su se vratili svome poslu i dovršili radove na katedrali u Gretvi. Pošto su radovi na crkvi zbog datih okolnosti morali biti brzo okončani, usljed nedostatka građevinskog materijala, odlučeno je da se sruši obližnja kapela sv. Anta i njeno kamenje iskoristi za potrebe izgradnje katedralne crkve.
Barski katolici su nakon skoro tri vijeka dobili novu prvostolnu crkvu 8. XII 1857. godine, koju je nadbiskup Poten posvetio Bezgrješnom začeću blažene djevice Marije…”, navodi, između ostalog, Jovović.
(Ivan Jovović, “Iz prošlosti Dukljansko-barske nadbiskupije”, Bar, 2005, str. 166-168)
