NARODNI POSLANICI IZ BARA I OKOLINE NA IZBORIMA ZA CRNOGORSKU NARODNU SKUPŠTINU (1905-1914) – 1. dio

Naredbom o izboru narodnih poslanika od strane predsjednika Državnog savjeta i ministra unutrašnjih djela Knjaževine Crne Gore vojvode Boža Petrovića Njegoša od 19. oktobra / 1. novembra 1905. godine, a donijetom na osnovu Ukaza knjaza Nikole I Petrovića Njegoša od 18 / 31. oktobra 1905. godine, kojim je naređen izbor poslanika za Crnogorsku narodnu skupštinu, propisana su uputstva i precizno određene procedure za održavanje prvih izbora na teritoriji Knjaževine Crne Gore i to za njenu Ustavotvornu skupštinu.

Tom naredbom (član IX) je propisano da će se izbori u cijeloj državi održati 14 / 27. novembra 1905. godine. Navedenom naredbom, regulisano je da poslanike za Narodnu skupštinu bira narod „javnim glasanjem po svojoj volji, bez ičijeg upliva i miješanja u to“ (član I), te da „svaki crnogorski građanin, koji je navršio 21 godinu, ima pravo da glasa i da bira narodne poslanike“ (član II).

Propisano je da se na izborima glasa lično, odnosno, neposredno, a da za poslanika može biti izabran svaki crnogorski građanin koji je navršio 30 godina starosti i koji plaća državi godišnje dacije i poreza najmanje 15 kruna (član III Naredbe). Propisano je, pored toga, da svaka Kapetanija bira po jednog poslanika (član IV), a da četiri varoši (Cetinje, Podgorica, Nikšić i Ulcinj), biraju, takođe, po jednog poslanika, dok ostale varoši: Bar, Kolašin, Rijeka Danilovgrad, Andrijevica i Virpazar „biraju poslanike sa kapetanijama kojima pripadaju“ (član VII naredbe). U obznanjenoj Naredbi je izričito normirano i to da se, skladno istoj, izbor narodnih poslanika vrši na mandat u Skupštini u trajanju (periodu) od jedne godine (član VIII Naredbe). Izbori za poslanike Crnogorske narodne skupštine na teritoriji Knjaževine Crne Gore sprovedeni su 14 / 27. novembra 1905. godine, saglasno mjerodavnim legislativnim aktima državnih organa Knjaževine Crne Gore.

Na tim izborima, slobodno iskazanom voljom većine birača, ispred Kapetanije barske za poslanika je izabran Marko Petrović Njegoš (koji nije bio Baranin, niti iz okolobarskih plemena); za kapetaniju Mrkojevićku za narodnog poslanika Skupštine Knjaževine Crne Gore izabran je Jusuf Alilov Kaplanović, za kapetaniju Krajinsku Braim Betov Liković; za kapetaniju Šestansko-Selačku oficir Osman Canov Odžić; za kapetaniju Gornjo-Crmničku Labud Gojnić iz Brčela, a za kapetaniju Donjo-Crmničku Petar Popov Plamenac iz Boljevića. O tome podatke objavljuje „Glas Crnogorca, Cetinje, broj 46, od 19. novembra 1905. godine, tekst „Izbori za narodnu skupštinu“, strana 3.

Narodna Skupština Knjaževine Crne Gore otpočela je svoj rad 6/19. decembra 1905. godine, usvajanjem prvog crnogorskog Ustava (Nikoljdanskog, oktroisanog, „darovanog“ Ustava od strane vladara knjaza Nikole I Petrovića Njegoša). Tada je Crnogorska narodna skupština, jednoglasno, usvojila prvi crnogorski Ustav.

Saglasno Naredbi vojvode Boža Petrovića da mandat narodnih poslanika, izabranih na izborima 1905. godine, traje najduže jednu godinu, naredni, parlamentarni izbori u Knjaževini Crnoj Gori održani su, po Ustavu i zakonima Crne Gore, 1906. godine. Po Ustavu Knjaževine Crne Gore iz 1905. godine, bilo je propisano da mandat izabranih poslanika u Narodnoj skupštini traje četiri godine (član 43. Ustava).

No, u praksi je, a saglasno ustavnim, zakonskim i podzakonskim aktima i odlukama, donesenim od strane meritornih faktora državnih vlasti, što je bilo koherentno ustavnim i zakonskim normama i mogućnostima, postupano realno, ali legalno i legitimno, drugačije od strane ključnih nosilaca državne vlasti u Knjaževini Crnoj Gori, tako da su se od 1906. do 1914. održali parlamentarni izbori, i to prijevremeni, odnosno, vanredni izbori dva puta (1907. i 1914. godine).

Shodno relevantnim, imperativnim propisima nadležnih državnih organa Knjaževine Crne Gore, mandat izabranih narodnih poslanika za Ustavotvornu skupštinu Knjaževine Crne Gore (1905), trajao je, realno (i bezmalo) jednu godinu i nakon toga raspisani su i održani prvi parlamentarni izbori za novi saziv Crnogorske narodne skupštine, kao ustavno definisanog, predstavničnog i zakonodavnog državnog organa Crne Gore.

Raspisani su 1906. godine, te su tada organizovani i izvršeni drugi parlamentarni izbori, ali su oni, ustavno bili prvi parlamentarni izbori, odnosno, izbori koji su održani poslije usvajanja Ustava Knjaževine Crne Gore 6 / 19. decembra 1905. godine.

Po slovu Ustava Knjaževine Crne Gore i pravnih normi i donijetih akata sa zakonskom snagom, naredni izbori za poslanike Crnogorske narodne skupštine održani su 14 / 27. septembra 1906. godine. Na osnovu izvršenih izbora i prema njihovim rezultatima, u ime Kapetanije Mrkojevićke, za narodnog poslanika u Crnogorskoj narodnoj skupštini, neposrednim, odnosno, ličnim glasanjem punopravnih birača, legalno i legitimno, njihovom većinskom voljom, izabran je za narodnog poslanika hodža Murteza (Murtezir Karađuzović) iz Starog Bara, koji se kandidovao u toj Kapetaniji, iako nije bio Mrkojević, ni po rođenju, ni stanovnik Mrkojevića, već je bio stanovnik Starog Bara. Iz Bara je izabran za poslanika Marko Petrović Njegoš, koji je tada bio oblasni upravljtelj u ostavci, a Cmničanin, serdar Savo Plamenac, izabran je od strane glasača Ulcinja za narodnog poslanika Crnogorske skupštine. Za poslanika je izabran iz kapetanije Gornjo-Crmničke Labud Gojnić, ministar unutrašnjih poslova, a ispred kapetanije Donjo-Crmničke Jovan Simonov Plamenac, tadašnji školski nadzornik. Ispred barske kapetanije izabran je za poslanika i Gavrilo Cerović (koji nije bio Baranin porijeklom, niti iz okoline Bara), ali je tada bio vršilac dužnosti predsjednika Oblasnog suda u Baru. U ime Šestansko-Selačke kapetanije za poslanika je izabran Lazar Jovović, tadašnji upravnik nikšićke pošte, a ispred kapetanije Krajinske poslanik je bio Adem Braimov Kolić.

O rezultatima izbora u Knjaževini Crnoj Gori, održanim 14. IX 1906, odnosno, o izboru za narodnog poslanika u Skupštini Knjaževine Crne Gore piše „Glas Crnogorca“, br. 37. Cetinje od 16 / 29. septembra 1906., str. 2. i podaci o tome publikovani su u djelu „Crnogorski zakonici 1796-1916“, (Zbornik dokumenata, priredili prof. dr Branko Pavićević i dr Radoslav Raspopović), knjiga IV, Podgorica, 1998., str. 341.